Table of Contents

Tadeusz Mikulski

Szkic biograficzny

BIBLIOGRAFIA PODMIOTOWO-PRZEDMIOTOWA

Literatura dotycząca życia i twórczości Tadeusza Mikulskiego (wybór)

Twórczość Tadeusza Mikulskiego (wybór)

Materiały dotyczące Tadeusza Mikulskiego w zbiorach Dokumentów Życia Społecznego Dolnośląskiej Biblioteki Publicznej im. T. Mikulskiego we Wrocławiu

Korespondencja

Dokumenty dotyczące rodu Mikulskich

Materiały związane z nadaniem imienia Wojewódzkiej i Miejskiej Bibliotece publicznej we Wrocławiu

Nagrania dźwiękowe

Materiały z sesji naukowych poświęconych Tadeuszowi Mikulskiemu

Fotografie

Ekslibrisy

Materiały różne

Teresa Chabło

Tadeusz Mikulski

Szkic biograficzny

Dolnośląska

Biblioteka Publiczna

im. Tadeusza Mikulskiego

we Wrocławiu

Opracowanie redakcyjne:

Jacek Czarnik

Korekta:

Anna Ćwik

Projekt okładki:

Małgorzata Laszczak

Wydawca:

Dolnośląska Biblioteka Publiczna im. Tadeusza Mikulskiego we Wrocławiu

ISBN 978-83-88685-41-5

Fotografie i dokumenty reprodukowane w niniejszej publikacji pochodzą z zasobów Cyfrowej Biblioteki Narodowej Polona, znajdują się w zbiorach Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu, w zbiorach Archiwum Uniwersytetu Wrocławskiego lub są w posiadaniu Dolnośląskiej Biblioteki Publicznej im T. Mikulskiego, tzn. pochodzą z domowego archiwum Mikulskich i zostały przekazane DBP przez Zofię Mikulską w postaci oryginałów albo fotokopii. Wydawca dziękuje wszystkim ww. instytucjom za wyrażenie zgody na publikację materiałów.

Na okładce: Portret Tadeusza Mikulskiego, rys. Tadeusz Kulisiewicz

Wydawca dziękuje Fundacji Stypendia i Nagrody Tadeusza Kulisiewicza

za wyrażenie zgody na publikację tej pracy.

Tadeusz Mikulski urodził się 17 stycznia 1909 roku w Chobotowie (gubernia tambowska). Zachowało się zdjęcie domu rodzinnego – duży, jasny, ocieniony zielenią, z drewnianym gankiem wspartym na słupkach i otoczonym rzeźbioną balustradą.

Ojciec, Stefan Mikulski, pochodził z Wołynia. W Petersburgu ukończył Instytut Leśny i, nie mogąc znaleźć pracy w kraju, osiedlił się w Rosji, gdzie podjął pracę jako starszy rewizor leśny. Matka – Emilia Peche, młoda i wykształcona osoba, z uprawnieniami nauczycielskimi, została zaproszona do Chobotowa, aby uczyć języka polskiego córki Stefana Mikulskiego z pierwszego małżeństwa: Wandę i Irenę, i przygotować je do egzaminu wstępnego w gubernialnym mieście Lipecku. Najstarszy syn Czesław, późniejszy profesor Politechniki Łódzkiej, kształcił się poza domem.

Około roku 1906 Emilia Peche została trzecią żoną dużo od niej starszego Stefana. Cechowała ją niezwykła dobroć, łagodność i cierpliwość, dzięki czemu zdobyła serca pasierbów, u których despotyzm i surowość ojca wzbudzały szacunek, ale i strach. Niedługo zaczęły przychodzić na świat dzieci Emilii i Stefana Mikulskich: Jan (1907), Tadeusz (1909) i Anna (1910).

W domu bardzo wcześnie zaczęto urządzać wieczory, podczas których rodzice czytali głośno utwory Mickiewicza, Sienkiewicza, Prusa, Konopnickiej, wdrażając dzieci do posługiwania się literacką polszczyzną. Wpajano im poczucie obowiązku, odpowiedzialność i miłość do ojczystego kraju. Wiosną i latem, bryczką lub powozem, cała rodzina wyruszała do lasu na niedzielną majówkę. Zimą jeździło się saniami. Bywały też i polowania, ku niezadowoleniu gospodarza, który kochał przyrodę i cenił jej ciszę. Ile razy wchodził do lasu, zdejmował kapelusz i wszystkim obecnym nakazywał milczenie. Taka była atmosfera domu, w którym urodził się i wzrastał Tadeusz Mikulski.

Raj w Chobotowie skończył się wraz z wybuchem I wojny światowej, kiedy to znaleźli się w Lipecku. Ojciec został wysłany do innego miasta, a rodzina egzystowała w warunkach dalekich od dostatków chobotowskich. Obaj chłopcy – Jan i Tadeusz – wstąpili do gimnazjum, ewakuowanego z Grodna, i mimo różnicy wieku uczyli się w tej samej klasie.

W marcu 1920 roku Mikulscy z grupą innych Polaków wyruszyli do Polski. Podróż wagonem towarowym trwała miesiąc.

Parę zdań w swoich wspomnieniach poświęciła jej siostra Tadeusza, Anna, i nieco więcej – brat Jan. Pisali o tym, że zamieniali meble i różne cenne przedmioty na żywność niezbędną do podróży, a cała wyprawa zakończyła się szczęśliwie tylko dzięki energii ojca.

Starszy brat Jan zapamiętał epizod, kiedy w trakcie podróży do Moskwy zatrzymali się na postój w Astapowie, gdzieuciekając przed konfliktami z rodziną zmarł w roku 1910 Lew Tołstoj. Obejrzeli również coś w rodzaju muzeuurządzonego na tej stacyjce w jednej izbie: „skromne umeblowanie i wieńce zachowane były w porządku. Zrobiło to na nas wrażenie”. Następna przygoda, jaka zachowała się w pamięci podróżnych, to przeprawa w końcu marca 1920 roku w Połocku przez ówczesną polsko-bolszewicką linią demarkacyjną, gdzie – jak pisze Jan – „na łodziach, śród kry przepłynęliśmy graniczną Dźwinę Zachodnią”.

Pierwsze w Polsce święta wielkanocne spędzili w Wilnie, 4 kwietnia 1920 roku. „Było to – stwierdza lakonicznie Jan – największe miasto, jakie dotychczas w życiu widzieliśmy. Obok uroczystości świątecznych utkwiły również w dziecinnej pamięci – dodaje – bułki, nie widziane od czterech lat”[1].

Rodzice wraz z trójką młodszych dzieci zamieszkali na krótko w Pyrach pod Warszawą, skąd wyjechali najpierw do Bydgoszczy, a po paru miesiącach do Torunia. Stefan Mikulski dostał tam posadę inspektora w Dyrekcji Lasów Państwowych. Dopiero w Toruniu zaczęła się dla dzieci regularna nauka szkolna.

Obaj bracia Jan i Tadeusz zostali przyjęci do drugiej klasy (dawnego typu) Państwowego Gimnazjum Humanistycznego im. Mikołaja Kopernika. „Mikuły”, bo tak nazywano braci, siedzieli w jednej ławce i, jak wspominają koledzy szkolni, byli „samowystarczalni”. Jan miał zdecydowane zdolności matematyczne, Tadeusz zaś humanistyczne, i nie lubił przedmiotów ścisłych.[2]

Wczesne zamiłowania literackie Tadeusza przejawiły się w drugiej klasie, kiedy to założył gazetkę szkolną „Brzask”, ręcznie przepisywaną i zawierającą artykuły i wiersze „redaktora”. Żaden z nich się nie zachował.

W roku 1924 zaczął się ukazywać się w Toruniu dwutygodnik „Pochodnia”, dodatek do „Głosu Robotnika”, który Tadeusz Mikulski w jednym ze swych artykułów określił jako „popularne pisemko dla szerokich warstw robotniczych”[3]. Kontakt z pismem nawiązał za pośrednictwem starszego kolegi gimnazjalnego Władysława Bagińskiego i współpracował z „Pochodnią” jako redaktor w latach 1925-1926.

Gdy Tadeusz Mikulski zaczynał drukować, miał 16 lat, ale i duże już na swój wiek oczytanie. Zadebiutował w roku 1925 wierszem pt. Złudzenie. Kilka prób poetyckich ukazało się w druku, ale pozostałe pochodzą z roku 1926.

Zadziwiająca jest w tych wierszach młodego chłopca fascynacja samotnością; poszukiwanie schronienia wśród skał, odludzia, „w jakim toczyć można czysty dialog z samym sobą”[4].

Pierwsze drukowane prace podpisywał pseudonimem „Jagmin” lub kryptonimem „T.M.”. Drukował dużo i na różne tematy: teksty historyczne, historycznoliterackie, literackie, obyczajowe, a także wiersze. W roku 1925 było tych prac 21, w roku 1926 – 8. W różnorodności artykułów można się doszukać tematyki pomorskiej np. Morze a narody i państwa (1925, nr 7) czy Na marginesie polskiej walki o morze (1925, nr 8). Aktualne wydarzenia narodowe zaznaczył dwoma artykułami na okoliczność śmierci Stefana Żeromskiego: Nad mogiłą Żeromskiego (1925, nr 29) oraz Czyn Żeromskiego (1925, nr 32). Artykuły o charakterze historycznoliterackim to: Stanowisko Staszica w literaturze polskiej (1926, nr 3) i Twórcy Konstytucji 3 Maja (1926, nr 16-17)[5].

Warto podkreślić, że miał duże poczucie odpowiedzialności za słowo drukowane. Wprawdzie kompilował materiał, ale robił to sumiennie i dbał o język literacki. W końcu jednak pisanie „o wszystkim” przestało go interesować i zwrócił się ku tematom ściśle regionalnym. Wcześniej, od roku 1925, gromadził materiały do studium o Henryku Chełchowskim, poecie pomorskim z XVII w.

Dużą rolę w rozbudzeniu zamiłowań naukowych Tadeusza Mikulskiego odegrał Zygmunt Mocarski, od 1923 roku dyrektor Książnicy Miejskiej im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, bibliolog i historyk Pomorza, który stał się dla Tadeusza nauczycielem, mistrzem, opiekunem, a z biegiem lat przyjacielem i współtowarzyszem prac badawczych. To Zygmunt Mocarski pokazał po raz pierwszy uczniowi VI klasy gimnazjalnej bibliografie Estreichera i Korbuta, udostępnił młodemu badaczowi bogate zbiory Książnicy. Pierwsza rozprawa naukowa Tadeusza Mikulskiego powstała w latach szkolnych właśnie pod okiem Mocarskiego. Była to praca o Chełchowskim, później zakwalifikowana przez prof. Ignacego Chrzanowskiego jako praca magisterska, a następnie drukowana w „Rocznikach Towarzystwa Naukowego w Toruniu” (1929). Z atmosfery toruńskiej wyniósł Mikulski poważne zainteresowanie książką staropolską.

W roku 1927, po maturze Jana i Tadeusza, rodzina Mikulskich przeniosła się z Torunia (ul. Łazienna 19) do Warszawy, na Żoliborz (ul. Karpińskiego 1). Stefan Mikulski przeszedł na emeryturę, a Tadeusz rozpoczął studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Warszawskiego w zakresie historii literatury polskiej. Chociaż nauka nie pozostawiała mu wiele wolnego czasu – w okresie studenckim (1927-1930) publikował dużo w „Gazecie Warszawskiej”, „Myśli Narodowej” i w „Mestwinie”. Były to recenzje i artykuły historycznoliterackie, pod koniec studiów coraz częściej poświęcone literaturze barokowej.

Łączyły one gruntowną erudycję z elegancją stylu, czego przykładem może być piękny szkic Napisy na drzewach. Z motywów pasterskiej sielanki, opublikowany w czasopiśmie krajoznawczym „Ziemia”. Recenzje książek, ogłaszane w dziennikach, traktował Tadeusz wyraźnie zarobkowo. 16 X 1932 roku żalił się bratu:

Coraz bardziej jestem jak autobus: piszę o wszystkim dla wszystkich! „Dla chleba, Panie!”, jak mówi poeta, czyli „Dla 15 gr od wiersza”, jak mówi kasjer redakcyjny. Słyszę właśnie, że w „Gazecie Polskiej” płacą najmarniejszym sanatorom po 30 gr. A po tym stawki idą w górę – aż do 70 gr. Gorzka jest sól opozycji...[6]

Tadeusz Mikulski chętnie i wiernie powracał do tematów pomorskich na łamach prasy warszawskiej. Z dawnych rzeczy opracował ponownie i rozszerzył artykuł Przyczynek do historii Wejherów, wydany w „Mestwinie” w 1927 roku. Pod nowym tytułem Wejher na murach Zamościa (Wśród źródeł „Ogniem i mieczem” H. Sienkiewicza) ogłosił go w roku 1929 w Księdze pamiątkowej Akademickiego Koła Pomorskiego przy Uniwersytecie Poznańskim.

Powracał również do pism toruńskich. W „Zapiskach Towarzystwa Naukowego w Toruniu” ukazała się w roku 1933 Pieśń ludowa o Toruniu.

Studia uniwersyteckie Tadeusza Mikulskiego przebiegały pomyślnie. W ciągu dwu lat odbył egzaminy i seminarium pod kierunkiem Józefa Ujejskiego. Jesienią 1929 roku, na ostatnie dwa lata studiów przeniósł się do krakowskiej Jagiellonki, na seminarium Ignacego Chrzanowskiego. Pojechał do Krakowa z drukowaną już pracą o Chełchowskim, co zaowocowało długotrwałym (do 1937 roku) zainteresowaniem staropolszczyzną.

Ani wyjazd do Warszawy, ani rozliczne zajęcia nie obniżyły serdecznej temperatury uczuć między Tadeuszem Mikulskim a Zygmuntem Mocarskim. Korespondencja między nimi trwała na bieżąco. Mocarski przysyłał spisy kwerend bibliotecznych i archiwalnych, odpowiadał szczegółowo, podając bibliografię np. do swojego szkicu o Przetockim Kto jest autorem epigramów „Postny obiad abo zabaweczka” („Myśl Narodowa” 1933, nr 22), drukowaną w „Pamiętniku Literackim” (1933, z. 1). Przyjaciele informowali się również o swoich pracach, wskazywali sobie nawzajem potrzebne materiały. Stąd jeszcze na studiach warszawskich zrodziła się praca Tadeusza Mikulskiego o Ludwiku Orpiszewskim, za którą dostał nagrodę Koła Polonistów. W liście z 6 VIII 1929 roku donosił Tadeusz, że zaczyna pisać Ród Zoilów (pomysł na tę książkę powstał w wyniku rozmów z Mocarskim). Inne prace, mimo że poważnie zaawansowane, nie doczekały się druku. Tak było ze szkicem o Jacku Mijakowskim, związanym z Toruniem i z wydaniem pism Jana Rybińskiego, poety, który uczył się i pracował w Gdańsku i Toruniu oraz ze studium o J.K. Rubinkowskim, poczmistrzu toruńskim. Recenzja książki Janiny Przybyłowej Jakub Kazimierz Rubinkowski, poczmistrz i radny miasta Torunia z epoki saskiej, autor „Janiny” (Toruń 1949), którą Tadeusz Mikulski opublikował dopiero w „Zeszytach Wrocławskich” (1950, nr 3/4) oraz artykuł Zapomniany wiersz Kornela Ujejskiego o Koperniku były ostatnimi śladami nad podziw trwałych związków Tadeusza z Toruniem.

W czerwcu 1930 roku Mikulski uzyskał stopień magistra filozofii na Uniwersytecie Jagiellońskim. Ojciec nie doczekał dyplomu syna, zmarł w marcu tego roku. W okresie poprzedzającym uzyskanie doktoratu Tadeusz odbył służbę wojskową (1930-31) najpierw w Zambrowie, w Szkole Podchorążych Rezerwy Piechoty, a później w 77. Pułku Piechoty w Lidzie. W roku 1933 został mianowany podporucznikiem rezerwy piechoty. Powróciwszy z Lidy, nadal pisywał recenzje w pismach warszawskich. Do roku 1937 publikował w „Myśli Narodowej”, „Ruchu Literackim”, „Nowej Książce”, „Pionie”, „Pamiętniku Literackim”, „Nauce Polskiej”, „Środach Literakich”. W czerwcu 1932 roku Tadeusz Mikulski doktoryzował się w Krakowie na podstawie pracy Ród Zoilów. Rzecz z dziejów staropolskiej krytyki literackiej (Kraków 1933, „Prace Historycznoliterackie”, nr 42). Promotorem był prof. Stanisław Pigoń (promocja doktorska – 10 VI 1933, w wieku 24 lat).

Tadeusz nadal utrzymywał kontakty listowne i osobiste z Zygmuntem Mocarskim. Załatwiał Mocarskiemu różne sprawy związane z Książnicą lub Towarzystwem Naukowym Toruńskim, np. będąc stypendystą Funduszu Kultury (w roku 1932) i pracując tam parę godzin dziennie, mógł szybciej i sprawniej realizować dezyderaty Mocarskiego, bardzo ważne dla Torunia. Zarówno Mocarski, jak i Mikulski dokładnie orientowali się w swoich warsztatach pracy i śledzili je z ogromną życzliwością. Mikulski pisał recenzje studiów Mocarskiego, np. w 1932 roku recenzował Kulturę umysłową na Pomorzu („Myśl Narodowa”, nr 3) czy Książkę w Toruniu do 1793 (Toruń 1934), ogłoszoną w roku 1935 w „Pamiętniku Literackim” (z. 3/4).

Po ukończeniu studiów i podchorążówki, 1 XII 1932 roku Tadeusz Mikulski rozpoczął pracę w Dziale Starych Druków Biblioteki Narodowej jako bibliotekarz naukowy.

...U schyłku 1932 pojawił się w dziale starych druków Biblioteki Narodowej młody doktorant, jeszcze szczupły, o jasnej, różowej twarzy[7].

Biblioteka Narodowa przeżywała wtedy wielki rozkwit. Do niepodległej Polski płynęły zbiory z Paryża, Raperswilu, Moskwy i Leningradu. Dyrektorem Biblioteki był wówczas Stefan Demby, kustoszem działu znakomity badacz i znawca książki staropolskiej – Kazimierz Piekarski. Współpraca z Piekarskim dała Tadeuszowi Mikulskiemu bardzo wiele w dziedzinie księgoznawstwa i była bodźcem do własnych prac. Głównym tematem jego badań była literatura XVII wieku, czego dowodem jest wspomniana już rozprawa doktorska. Kazimierz Piekarski szybko poznał się na talentach młodego doktoranta i wyznaczał mu coraz trudniejsze zadania, np. opracowanie poloników XVII wieku czy uporządkowanie zbiorów Branickich, które przybyły z Wilanowa. Mikulski, ubrany w biblioteczny fartuch, na wysokiej drabinie zapełniał książkami zabytkowe półki:

...dobierał tomy, formaty, barwy i złocenia. Z prawdziwą lubością szeregi pozłocistych woluminów przegradzał to czerwienią, to przytłumioną zielenią pięknych marokinów francuskich z przełomu XVIII i XIX wieku. Od czasu do czasu trzeba było zbiec ze stopni, popatrzeć z dołu, czy cały zewnętrzny urok książki epoki baroku i rokoka świeci nieprzyćmionym blaskiem[8].

W czasie pracy w Bibliotece Narodowej Tadeusz Mikulski był zdania, że historyk literatury powinien korzystać ze zbiorów bibliotecznych nie tylko jako czytelnik, ale w sensie bezpośrednim, a więc jako bibliotekarz. Bibliotekarzem był zdolnym, rzetelnym i pełnym zapału do pracy. W swej autobiografii naukowej pisał:

Pracowałem w dziale starych druków Biblioteki Narodowej w Warszawie (wiek XVII), gdzie bezpośredni i żywy kontakt z materiałem literackim nauczył mnie szacunku dla dokumentu i umiejętności jego bibliograficznego traktowania (rzemiosło to zdobyłem w szkole Kazimierza Piekarskiego)[9].

W tym czasie coraz gruntowniej pogłębiał znajomość literatury staropolskiej, specjalizując się w studiach pisarzy przełomu XVI i XVII wieku. W styczniu 1936 roku Tadeusz Mikulski awansował i został przeniesiony na stanowisko kierownika czytelni ogólnej. Poza pracą w bibliotece brał też udział w życiu społecznym bibliotekarzy, m.in. uczestniczył aktywnie w IV Zjeździe Bibliotekarzy Polskich, który odbył się w Warszawie w dniach 31 maja – 2 czerwca 1936 roku. Mikulski był sekretarzem w sekcji księgoznawczej, w której wygłaszał referat m.in. Zygmunt Mocarski. Na ten zjazd opracował wydanie bibliofilskie książeczki pt. Rada dla literatów, sedentariuszów i tych wszystkich, którzy przywiązanymi do urzędu swojego pracami rozumu zdrowie swoje wycieńczają, przez Pana Tyssot wydana, a dla pożytku publicznego w r. 1774 przełożona przez X. Joachima Karwowskiego S.P. ku pokrzepieniu zdrowia moli książkowych, zebranych na IV Zjeździe Bibliotekarzy Polskich w nieszkodliwych dawkach przedrukowana i drzeworytami Pana Chrostowskiego osłodzona.

Pracę bibliotekarską traktował Mikulski jako zajęcie bardzo pożyteczne, inspirujące do zamierzeń badawczych, ale przejściowe. Porzucił więc bibliotekarstwo i 1 IX 1936 roku, dzięki ujawnionym talentom, objął stanowisko starszego asystenta seminarium historii literatury polskiej na Uniwersytecie Warszawskim, przy prof. Julianie Krzyżanowskim. Tam otrzymał stypendium Funduszu Kultury Narodowej na dwuletni pobyt w Paryżu, począwszy od jesieni 1937 roku. Do czasu wyjazdu do Francji opublikował wiele rozpraw, artykułów i recenzji. Opracowywał edytorsko rozmaite teksty literackie i przygotowywał życiorysy do Polskiego Słownika Biograficznego. Drobniejsze prace sygnował pseudonimami: „E.P.” (inicjały imienia i nazwiska matki), „T.M.”, „M.”.

Nadal interesował się literaturą staropolską, zajmując się grupą pisarzy mniej znanych. Należą tu monografie poświęcone Henrykowi Chełchowskiemu, Adamowi Czahrowskiemu, Krzysztofowi Arciszewskiemu, Annie Stanisławskiej i in. Z prac edytorskich ukazały się w tym czasie: nieznana nowela z XVII wieku Osioł Lucjuszów (1608) – w roku 1935 – oraz Treny i rzeczy rozmaite Adama Czahrowskiego – w roku 1937. Ogłosił też w Księdze zbiorowej ku czci Ignacego Chrzanowskiego rozprawę U grobu polskiego Owidiusza (1936), znacznie rozszerzając materiał legendy dotyczącej zgonu rzymskiego poety w Polsce. Wieloletnie studia nad literaturą staropolską zamknął Mikulski monografią o Adamie Czahrowskim, napisaną w Paryżu, a wydaną dopiero po wojnie – w 1947 roku.

Wśród tego czynnego życia, poświęconego badaniom naukowym, toczyło się również życie rodzinne. W roku 1933 Tadeusz Mikulski zawarł związek małżeński z Zofią Skrzędziewską. Niestety, nie ominęły Tadeusza i jego rodziny ciężkie straty osobiste: w lecie 1934 roku zmarły na tyfus matka Emilia i siostra Anna. Jesienią tego roku małżeństwo Mikulskich przeniosło się z ul. Madalińskiego na Żoliborz, do dawnego, niespodziewanie opustoszałego mieszkania rodziców.

* * *

Jesienią 1937 roku Mikulscy wyjechali do Paryża. Wcześniej, w liście z 24 sierpnia, Tadeusz pisał do swego przyjaciela, Zygmunta Mocarskiego:

Drogi Dyrektorze. Nie pisałem długo, ale za to teraz mam wielka nowinę: 1 września wyjeżdżam na roczne studia literackie do Francji. Dostałem na ten cel stypendium Funduszu Kultury Narodowej, przyznane na okres 10 miesięcy, ale sądzę, że pełny rok uda mi się jakoś wykroić. W ogóle liczymy teraz pieniądze bez przerwy (na papierze), bo planujemy wielkie ryzyko: podróż we dwoje. W związku z tym mnóstwo starań i zatrudnień: paszporty, ew. urlop żony, mieszkanie na Żoliborzu, z którym trzeba coś zrobić, itd. Jeśli wszystko ułoży się po naszej myśli, wyfruniemy w świat od września[10].

Zofia i Tadeusz Mikulscy, jadąc do Francji, zwiedzali po drodze różne miasta, dłużej zatrzymując się w północnej Burgundii, i do Paryża dotarli w ostatnich dniach września. Zofia Mikulska pisała:

Zamieszkaliśmy w małym hoteliku w dzielnicy łacińskiej, przy ulicy de Seine, blisko Sekwany i prawie naprzeciw domu, w którym powstał Pan Tadeusz. Było stąd niedaleko do Bibliothéque Nationale, do Sorbony i Collège de France, gdzie wykładali znakomici uczeni Paul Hazard i Daniel Mornet. Tadeusz chodził również na wykłady paryskiej École des Charles, szkoły o świetnych tradycjach, kształcącej archiwistów i bibliotekarzy[11].

Za poradą swego opiekuna naukowego, prof. Krzyżanowskiego, pojechał Tadeusz do Francji z zupełnie nowym programem studiów nad literaturą polskiego Oświecenia ujętą w kontekście porównawczym. W Paryżu pojawiły się możliwości uzyskania ciekawych rezultatów badawczych. W ten sposób rozpoczął się drugi okres działalności naukowej Mikulskiego.

Okres paryski wypełnia z jednej strony obserwacja „szkoły komparatystycznej” z prof. Paulem Hazardem na czele, z drugiej bardzo intensywne poszukiwania biblioteczne, przede wszystkim w zakresie związków kulturalnych między Polską i Francją w wieku XVIII. Centralną postacią tych poszukiwań jest Krasicki i jego bardzo dokładna znajomość literatury francuskiej [...] Gromadziłem materiał i czyniłem to możliwie precyzyjnie (może o tym świadczyć praca późniejsza, Bajki wschodnie Krasickiego z r. 1948, dojrzewająca w tym czasie). Przy tym poszukiwania te sięgały często poza Krasickiego. Udało mi się wtedy ustalić genezę sławnej powieści w. XVIII Polak w Paryżu (1787). Gromadziłem dokumenty biograficzne i archiwalne do postaci Piotra Dufoura, znakomitego drukarza epoki stanisławowskiej[12].

W tym czasie przebywali na stypendiach w Paryżu różni koledzy i znajomi Mikulskiego: Wiktor Weintraub, przyjaciel ze studiów krakowskich, Franciszek Siedlicki, Aleksander Gieysztor z żoną, Władysław Bagiński, kolega z gimnazjum toruńskiego. Na krótsze pobyty do archiwów i bibliotek przyjeżdżali z Polski profesorowie: Pigoń, Chrzanowski, Szweykowski. Wszyscy gościli u Zofii i Tadeusza Mikulskich na herbacie i pogawędkach. Kiedy Tadeusz słuchał wykładów lub przebywał w bibliotekach, Zofia biegała na kursy z historii sztuki. Razem chodzili po księgarniach, „które bezkarnie można przewracać do góry nogami”[13] lub zaglądali do pawilonów Wystawy Światowej, która akurat trwała w Paryżu.

Potem Zosia ciągnie na kasztany (pieczone w wielkich kotłach na ulicy, co należy do elementów zasadniczych tutejszego pejzażu), albo na wyprzedaż koszul i krawatów, które mają mnie przybrać i ustroić. Rzeczywiście [...] koszule tu śliczne, kolorowe, znacznie tańsze niż w Polsce[14].

Gospodarstwo domowe uprawiali sami, co łączyło się z wypadami, co drugi dzień, na targ, gdzie: „mnóstwo serów, za którymi ja nierozsądnie przepadam, i owoców, za którymi szalejemy razem (figi nieprasowane do chrzanu, ale winogrona, daktyle, banany smakują jak na południu)”[15]. W czasie wakacji i przerw świątecznych państwo Mikulscy zwiedzali Francję i podczas wędrówek odnaleźli m.in. pomnik Mochnackiego na starym cmentarzu i miejsca, w których Rabelais osadził swoje dzieła. W ostatnich dniach czerwca Tadeusz Mikulski otrzymał z Warszawy niespodziewaną wiadomość o przedłużeniu stypendium na następny rok.

Wakacje spędzili w pięknym, średniowiecznym miasteczku Senlis, 50 km od Paryża, uprawiając turystykę pieszą i kołową po całym departamencie Oise (w Pikardii). We wrześniu powrócili do Paryża pod stary adres. Zaczęli intensywnie pracować. W jednym z listów do brata Jana Mikulskiego, Tadeusz pisał:

Bez skromności fałszywej i niepotrzebnej musimy jednak powiedzieć, że „sukcesy” nasze są normalne, to znaczy leżą na linii wybranego przez nas życia i zawodu. Moja habilitacja zależeć będzie od ukończenia pracy, która zapewne ukaże się pt. Ignacy Krasicki, pisarz Oświecenia. Prof. Krzyżanowski kładzie nacisk ustawiczny na przygotowanie rękopisu w ciągu roku po powrocie. Wątpię bardzo, czy mi się to uda[16].

Z kraju zaczęły nadchodzić niepokojące wieści. W czerwcu 1939 roku Tadeusz Mikulski przekazywał swoje wątpliwości

Ale i tak spostrzegam ze smutkiem, że nie uda mi się rozwiązać wszystkich zagadnień, jakie nasuwa pisarstwo Krasickiego, ujęte w tym aspekcie podwójnym: klasycyzmu, załamanego w oświeceniu. Co prawda, mamy i tak wątpliwości, czy uda się opracować, po powrocie materiał zgromadzony, dość już bogaty, czy też rzuciwszy książki, brać za karabinek, już na dobre zardzewiały. I właściwie nie wiadomo, dlaczego pokolenie nasze ma być szczęśliwsze od poprzedniego i smakować jedynie proch na manewrach?[17]

Dwuletni pobyt w Paryżu minął szybko. Był to okres niesłychanie ważny w życiu Tadeusza Mikulskiego, wypełniony owocną pracą, ale były to też niepowtarzalne dwa lata beztroski.

* * *

Mikulscy wrócili do Warszawy w sierpniu 1939 roku, obładowani książkami i notatkami. Nie czekając na oficjalną mobilizację, i nie mogąc już dostać się do pułku macierzystego w Lidzie, Tadeusz zgłosił się do 360. Pułku Piechoty w Warszawie. Jako dowódca plutonu w 9. Kompanii brał udział w obronie Warszawy we wrześniu 1939 roku. Jako jeden z niewielu w tym plutonie – ocalał.

Okupację przeżyli Mikulscy w swoim mieszkaniu na Żoliborzu. Tadeusz razem ze swoim przyjacielem ze studiów warszawskich, Bohdanem Korzeniewskim, przez parę miesięcy pracował w warsztacie ślusarskim. W maju 1940 roku powrócił do Biblioteki Narodowej, do działu starych druków, gdzie pracował przed wojną. Niestety, Biblioteka Narodowa została przez okupanta sprowadzona do rangi drugorzędnej. Nazwana Biblioteką Państwową, ograniczona lokalowo, wegetowała pod nadzorem okupanta. Po śmierci Kazimierza Piekarskiego pełnił obowiązki kierownika działu. W Bibliotece Narodowej nie było bezpiecznie. Tadeusz Mikulski należał do AK.

Na Okólniku Niemcy stworzyli tak zwany Abteilung II Biblioteki Państwowej, który obejmował wszystkie działy specjalne. Docierały tam podziemne wydawnictwa i prasa. Tam, wspólnie z Kazimierzem Budzykiem, poza normalnymi zajęciami bibliotekarskimi, pracowali naukowo. Mikulski nie przerywał własnych badań: pisał, gromadził niezliczone notatki i fiszki bibliograficzne, co szczerze podziwiał Juliusz W. Gomulicki:

Otwórzcie mi księgarnie wszystkich krajów świata – żartowałem sobie z tego istnego księgożerstwa, cytując znany sonet Kajsiewicza – Chcę się w nie rzucić, wrosnąć, zatopić i szperać, / Z ksiąg chcę mieć pokarm, napój, w księgi się ubierać, / Spać w księgach i śnić księgi...[18]

Szczególnie zagłębiali się w drukach XVIII wieku, potajemnie pracowali nad historią polskiej książki, gromadzili i ukrywali dla potomnych prasę i wydawnictwa podziemne. Wszystko to spłonęło wraz ze zbiorami bibliotecznymi w czasie powstania warszawskiego. Sam Mikulski tak opisywał swoją pracę w czasie okupacji:

Okres wojny i okupacji hitlerowskiej w Warszawie nie sprzyjał pracy naukowej, nie sprzyjał nawet opracowaniu zgromadzonych już zdobyczy. Spędziłem go jako bibliotekarz Biblioteki Państwowej (Narodowej) w Warszawie, w dziale wieku XVIII. Napisałem wtedy obszerne studium Polak w Paryżu (1787) przekładem, czytane w r. 1942 na posiedzeniu (tajnym) Towarzystwa Literackiego im. Mickiewicza (spalone w roku 1944)[19].

Równocześnie w latach 1940-41 i 1943-44 Tadeusz Mikulski prowadził tajne nauczanie na Uniwersytecie Warszawskim (proseminarium historii literatury polskiej z nauk pomocniczych dla I roku studiów polonistycznych). Zajęcia odbywały się w mieszkaniach studentów, choć czasem, gdy Mikulski był przeziębiony, w jego mieszkaniu na placu Wilsona. Jeden z uczestników, Jerzy Pelc, po latach wybitny semiotyk, wspominał:

Prowadzone przezeń ćwiczenia proseminaryjne zaliczam do najwyższej klasy zajęć tego typu. Zarówno ich program: historia książki dawnej, technika pracy umysłowej i przegląd bibliografii, słowników i encyklopedii, jak realizacja tego programu oparta na niezwykle starannym przygotowaniu każdego szczegółu i na zasadzie, że wszystko, o czym się mówi, trzeba dać słuchaczowi do ręki – są wzorem do naśladowania. […] Poziom naukowy, jaki już wówczas reprezentował, wielka kultura historycznoliteracka i imponująca erudycja sprawiły, że potrafił przekazać swym słuchaczom o wiele więcej niż informacje historyczne i bibliograficzne: przekazał nam mianowicie tajemnice warsztatu naukowego, które majster powierza czeladnikom, rozmiłowanie w dawności, w pamiątce historycznej, w książce, szacunek dla drobnego szczegółu czy przyczynku, który z takim nieraz trudem przychodzi ustalić czy odkryć. Mikulski był filologiem w najlepszym tego słowa znaczeniu; pracę drobiazgową i żmudną nad tekstem potrafił ukazać nie jako rzemiosło, lecz jako powołanie i posłannictwo […][20]

Od roku 1943 pracował również jako referent biblioteczny Biura Historycznego Armii Krajowej – do roku 1944. I jako wykładowca w powstałym w stolicy Uniwersytecie Ziem Zachodnich (dawny Uniwersytet Poznański) – w latach 1943-44. Swoje seminarium w Gabinecie Korbuta na Krakowskim Przedmieściu wzbogacał omówieniem i demonstracją starych druków. W oczach wojennych studentów Tadeusz Mikulski pozostał na zawsze młody, uśmiechnięty, aż nazbyt skromny, nieśmiały, niekiedy zawstydzony. Oto jak wspominał swego wykładowcę z tajnych kompletów Tadeusz Borowski, opisując szopkę urządzoną na zakończenie I roku akademickiego Uniwersytetu Warszawskiego:

Na kartonie namalowaliśmy ogród zaludniony krzewami. Każdy krzew oznaczał jednego z nas [...] Profesor, który wykładał nam dzieje literatury średniowiecznej i zaznajamiał z tajemnicami książki, był fiołkiem, ukrytym wśród olbrzymich słoneczników. Kiedy odczytano odpowiedni wierszowany tekst chwalący skromność Profesora, a wszyscy śmiejąc się klaskali w dłonie, on wstał, zarumienił się jak panna, wydobył spod poły surduta książkę i rzekł nieśmiało: „Ponieważ kończymy rok akademicki, pozwolę sobie odczytać z pamiętnika Karpińskiego, jak to on zdawał maturę w Warszawie przed bez mała półtora wiekiem”[21].

Według świadectwa Alodii Kaweckiej-Gryczowej, Tadeusz Mikulski szczególnie odznaczył się podczas zabezpieczania zbiorów wobec zbliżającego się frontu sowieckiego w 1944 r.

Przenoszono je do piwnic, gdzie wydawało się, przetrwają najgorsze czasy. Ze wszystkich pięter magazynu na zaimprowizowanych prymitywnych blokach zjeżdżały w dół dziesiątki, setki skrzyń. W rozgardiaszu i gorączce wytężonej pracy uwijał się Pan Tadeusz nie szczędząc sił, dźwigając, manewrując linami, troszcząc się o jak najlepsze miejsce dla tych skarbów, którym oddał myśl i niemałą cząstkę serca[22].

Nadszedł dzień 1 sierpnia 1944 roku, na Okólniku ucichła praca, ale zawrzała Warszawa. Wybuch powstania zastał Mikulskiego w szeregach Armii Krajowej, wziął w nim udział pod pseudonimem „Krasicki” jako referent biblioteczny Biura Historycznego, pod kierunkiem profesora Stanisława Płoskiego. Jednocześnie nadszedł koniec czteroletniej, wytężonej pracy Mikulskiego jako bibliotekarza, pedagoga i historyka literatury. Juliusz Wiktor Gomulicki wspominał:

[...] spotkałem go na Moniuszki, w lokalu dawnej „Adrii”, który przekształcono wtedy na kantynę dla akowców, nie z Mikulskim już rozmawiałem, ale z podporucznikiem „Krasickim”, taki bowiem przybrał sobie pseudonim, nie rozłączając się już ani na chwilę – nawet w tego rodzaju wyjątkowych momentach – ze swym ukochanym Oświeceniem[23].

Również przy „Adrii” zetknął się z nim w tamtym czasie Jerzy Pelc:

Wychodziłem właśnie wraz ze swym oddziałem z gmachu, w którym miescił się dansing „Adria”, przy ul. Moniuszki. Przed domem z grupą powstańców stał Mikulski, tak jak oni „umundurowany” w fasowane z magazynów niemieckich ciemnoszare ubranie, przeznaczone dla robotników rolnych, wywożonych na roboty. Z biało-czerwoną opaską na ramieniu i takimiż proporczykami na kołnierzu.

Podbiegliśmy ku sobie obaj wzruszeni i uściskaliśmy się jak starzy przyjaciele.

Skarżył się, że nie trafił do swej właściwej jednostki i dosyć przypadkowo został przydzielony do 101 […] kompanii sztabowej. Na moje pytania odpowiadał pośpiesznie i krótko, bo za chwilę mieliśmy się rozejść: „Jedzenia na razie dosyć, broni brak zupełnie” (tu z zazdrością spojrzał na trzymany przeze mnie pistolet maszynowy „błyskawica”, polskiej produkcji podziemnej, wytrzymały na wszelkie zanieczyszczenia, ale i zacinający się niespodzianie, tak że trzeba nim było mocno uderzyć o bruk, żeby znowu zaczął działać).

– Najgorsze – zwierzał się Mikulski – że jestem bodaj jedynym inteligentem w swojej grupie. Stąd pytania, co będzie i jak się to skończy. A chyba i pan, panie Jerzy, nie ma co do tego wątpliwości.

Pożegnaliśmy się z ciężkim sercem[24].

Katastrofa powstania wstrząsnęła Tadeuszem Mikulskim głęboko. Widział nie tylko umieranie miasta i straceńczą, pełną poświęcenia walkę, w której ginęli najlepsi. Widział też bezpowrotną utratę skarbów kultury, płomienie pożerające rękopisy, księgi i obrazy. Nie zachowały się jakieś szczególne relacje Mikulskiego z czasów powstania warszawskiego, uznawanego przez większość za tragedię narodową. Jego uczestnicy nie zawsze chcieli opowiadać o swoich czynach, woleli milczeć. Tymczasem zbiegiem okoliczności ocalały zdjęcia z nakręconej wówczas kroniki filmowej. Na jednym ujęciu przedstawiającym kolejkę do kuchni polowej Tadeusz Mikulski, z powstańczą opaską na ramieniu zwrócony twarzą do kamery (z nieśmiałym uśmiechem), czeka z miską na posiłek[25].

Po upadku powstania Tadeusz Mikulski trafił do niewoli, najpierw w październiku 1944 roku – do przejściowego obozu jenieckiego Lamsdorf (Łambinowice); w grudniu tego roku – do Oflagu II D Grossborn (Kłomino), następnie były: Sandbostel i Lubeka. Dzięki Juliuszowi Wiktorowi Gomulickiemu zachowało się kilka szczegółów biograficznych z pobytu obu przyjaciół w obozach. Mimo głodu i nędzy rozprawiali o literaturze i planach badawczych na przyszłość. W pierwszym obozie jenieckim – Lamsdorf, obaj wygłosili pogadanki na wolnym powietrzu: Mikulski o książce, Gomulicki o czytaniu, a słuchaczami byli m.in. Aleksander Gieysztor, Stanisław Ryszard Dobrowolski, Antoni Szymanowski i Bronisław Rutkowski. W grudniu, w Oflagu II D – Grossborn, Tadeusz Mikulski zobowiązał się do napisania eseju Antynomie Franciszka Karpińskiego, do redagowanej przez Gomulickiego, odbijanej na maszynie serii „Książnica Literacka”. Obietnicy nie dotrzymał z powodu marszu ewakuacyjnego na Zachód, w styczniu 1945 roku. Następne spotkanie przyjaciół nastąpiło w ponurym obozie przy granicy holenderskiej – w Sandbostel.

Każdego wieczoru do mojego baraku przychodził wtedy wygłodniały i wynędzniały Mikulski, aby w przyjacielskiej rozmowie zapomnieć trochę o codziennych troskach i kłopotach. Rozmawialiśmy po kilka godzin, po ciemku, szczelnie owinięci kocami, a jednym z najulubieńszych tematów naszych rozmów była literatura Oświecenia, którą rozparcelowaśmy między sobą stosownie do naszych zainteresowań. Mikulski zatrzymał sobie wszystkich pisarzy „wdzięku” i „czułości”, ja zaś wszystkich gwałtowników i libertynów[26].

Wkrótce los rozdzielił obu przyjaciół, Mikulski trafił do obozu jenieckiego w Lubece, a może, jak sam podaje, w miejscowości Henstedt, położonej w księstwie Holstein. Tutaj, czekając na powrót do Polski, napisał na kilku kartkach niewielkiego szkolnego zeszytu znakomity pastisz pamiętników Karpińskiego. O tym literackim żarcie autor zupełnie zapomniał. Po latach porzucony zeszycik odnalazła wśród innych papierów Zofia Mikulska i w roku 1960 ukazał się we Wrocławiu tomik w bibliofilskiej serii Jana Kuglina pt. Franciszek Karpiński w Lubeku. Niewydana karta „Pamiętników” poety.

W czerwcu 1945 roku, po paromiesięcznej rozłące, Tadeusz Mikulski znów spotkał się z Juliuszem Gomulickim – w Lingen. Był tam zaledwie kilka dni. W Lingen Leon Schiller organizował Teatr Ludowy im. Wojciecha Bogusławskiego i to on ściągnął Mikulskiego z obozu w Lubece, na stanowisko swego „dramaturga”, czyli kierownika literackiego teatru. Jednak Mikulski odmówił z powodu wyjazdu do kraju, a powyższą propozycję otrzymał Gomulicki. Będąc krótko w Lingen, Mikulski miał okazję obserwować działalność Schillera, o czym pisał po wojnie w szkicu Kurdesze Leona Schillera:

Przez tydzień patrzyłem wtedy ze zdumieniem i podziwem, jak Leon Schiller robił teatr „z niczego”. Ta wspaniała lekcja twórczości kulturalnej mogłaby przydać się każdemu działaczowi kultury. Jedno tylko nie udało się Schillerowi: nie zrobił ze mnie „dramaturga”, zbyt już spieszyło mi się do kraju...[27]

I powrócił do kraju, z niewoli niemieckiej, 1 października 1945 roku.

W powstaniu warszawskim Tadeusz Mikulski stracił prawie wszystkie swoje prace i materiały naukowe. Pozostała tylko garść notatek oraz rozprawa Nad tekstami Kniaźnina. Nie załamał się jednak, był gotów do dalszej pracy naukowej i pedagogicznej. Według Juliusza Gomulickiego:

...pierwszy, sześcioletni okres ściślejszych badań Mikulskiego nad Oświeceniem – od ukończenia pracy o Czahrowskim (zamknięcie studiów staropolskich) do ukończenia pracy o tekstach Kniaźnina (cezura powstaniowa) – to równocześnie okres, w którym powstały (w pierwszych redakcjach) albo zostały zapoczątkowane wszystkie jego najcenniejsze, najsamodzielniejsze i najbardziej ambitne studia nad literaturą Oświecenia. To jego okres prawdziwie „heroiczny”, tak fatalnie przerwany, a częściowo i zniweczony katastrofą sierpniową[28].

Późniejsze prace Tadeusza Mikulskiego to albo rekonstrukcja tego, co zaginęło, albo realizacja tego, co już było zaczęte, albo wreszcie kontynuacja wcześniej zarysowanych prac.

Drugi rozdział „życia i dzieła” Tadeusza Mikulskiego związany był z Wrocławiem i trwał stosunkowo krótko – tylko 13 lat.

* * *

Zofia i Tadeusz Mikulscy przyjechali do Wrocławia pociągiem warszawskim wczesnym rankiem, 18 listopada 1945 roku. Wysiedli na stacji Wrocław-Odra, którą później językoznawcy przemianowali Wrocław-Nadodrze. Na jednym z wózków, które obsługiwali niemieccy chłopcy, złożyli dwie walizki, w tym jedną z ocalonymi po pożarze domu na warszawskim Żoliborzu notatkami i papierami oraz koc, co stanowiło cały dobytek, z którym zaczynali życie na „Zachodzie”. Ulicą Pomorską dotarli do ruin Rynku, który przypomniał im poległą Warszawę.

O Wrocławiu Tadeusz Mikulski wiedział niewiele:

...wiedziałem, że tu właśnie Juliusz Słowacki spotkał matkę po raz ostatni, że Klementyna Hofmanowa, uchodząc z Polski po upadku powstania listopadowego, rozpoczęła we Wrocławiu swój żywot emigrantki. Całą tę przypadkową erudycję traktowałem – wyznaję – jako zachętę do osiedlenia się we Wrocławiu, nowym polskim mieście, „znowu nowym” – jakby je nazwał „Bartek zwan Prusak” w Soplicowie[29].

Tadeusz Mikulski miał ze sobą dwa listy od Juliana Krzyżanowskiego: jeden do Stanisława Kulczyńskiego, pełnomocnika ministra oświaty, odnowiciela Uniwersytetu we Wrocławiu, drugi – do Jerzego Kowalskiego, dziekana Wydziału Humanistycznego. Mikulscy uznali, że nie wypada zajeżdżać do rektora i dziekana z walizkami i kocem, skierowali się zatem do Biblioteki Uniwersyteckiej, w której już od dawna gospodarzył Antoni Knot. Biblioteka mieściła się w dużym, czerwonym budynku przy ulicy Rossmarkt (tylko wtajemniczeni humaniści umieli nazwać ulicę Szajnochy). Cały ich dobytek życzliwie zabezpieczył magazynier Jan Wageman. Nad Wrocławiem unosiła się ciągle przykra woń pożarów. Na ulicy Ruskiej Tadeusz Mikulski skorzystał z usług fryzjera, a przy okazji, zza witryny jakiegoś opuszczonego zakładu fotograficznego, zabrał ze sobą duży plik kartek kartonowych z nadrukiem „Werner. Machill. Werkzeuge und Werkzeugmaschinen”. Natychmiast znalazł dla tych kartoników przeznaczenie: przecięte na pół służyły mu długo jako fiszki bibliograficzne do osobistej „bibliografii wrocławskiej”.

Na ulicy Kuźniczej Mikulscy wstąpili do małej piekarenki, gdzie można było kupić bułkę „z osypką” i wypić herbatę z zielonkawej, mocno wyszczerbionej szklanki. I wreszcie dziekanat Wydziału Humanistycznego, i energiczny, ostry dziekan – Jerzy Kowalski, skłonny natychmiast pomóc przyjezdnym i związać ich z Uniwersytetem. Po przeczytaniu listów przywiezionych z Warszawy, uśmiechnął się i oznajmił, że przyjmuje zgłoszenie „bez uczuć mieszanych”. Ale jakby mu czegoś brakowało. Wreszcie zapytał:

– Pan żonaty? Potwierdziłem nie wiedząc, dlaczego to ważne w tej chwili. – I żona pańska? – Żona na korytarzu – odpowiedziałem zgodnie z prawdą. Wtedy dopiero Jerzy Kowalski spłonął prawdziwym zadowoleniem. – Tutaj? Na korytarzu? Kto przyjeżdża z żoną, przyjeżdża na dobre, żeby się stąd nie ruszyć za lada podmuchem. Czy pan wie, że ludzie zostawiają żony w Krakowie? A pańska tutaj? Na korytarzu?[30]

Fakt ten sprawił, że Tadeusz Mikulski natychmiast otrzymał kartki do stołówki uniwersyteckiej, skierowanie do ogólnej ewidencji personalnej (nie było jeszcze kwestury) i podczas zatroskanej dyskusji – propozycję zatrzymania się w Instytucie Śląskim:

Zakłady przy ulicy Szewskiej! Taki duży, żółty dom. Na rogu. Pilnuje woźny, pochylony, z okiem cyklopim – wołał za mną dziekan Jerzy Kowalski, ruchliwy jak rtęć, migocący wszystkimi ogniami, usiłując wymodelować ręką – oko Cyklopa[31].

W tej sprawie pomógł Mikulskim asystent Kowalskiego – Bronisław Biliński.

Następnego dnia po przybyciu do Wrocławia Tadeusz Mikulski został zatrudniony w charakterze adiunkta w Instytucie Historii Literatury Polskiej (tak nazywała się wówczas Katedra Literatury Polskiej). Następnego też dnia porządkował już katalog niemieckiej slawistyki, wyławiając polskie książki, które czytywali tu niegdyś Władysław Nehring czy Ignacy Chrzanowski. Tadeusz Mikulski zawsze związany był z pracą bibliotek. Dokonany w kwestionariuszu akces do bibliotekarzy realizował w pierwszym okresie pracy w Instytucie, organizując bibliotekę zakładową. Zasobniejsze biblioteki centralne nie pozostawały głuche na listy i artykuły publikowane w regionalnej prasie i przeznaczyły pewną ilość książek dla powstającego zakładu. Dary nie czekały na odbiór, o czym świadczą zachowane w aktach dziekanatu „rozkazy wyjazdu” wystawiane na nazwisko Tadeusza Mikulskiego. Na ćwiczeniach z nauk pomocniczych z historii literatury opracowywał te książki ze studentami w roku akademickim 1945/46.

Ale początek drogi to szary listopadowy ranek. Pierwszy wykład na polonistyce odbył się w gmachu przy ulicy Szewskiej 49, w salce wykładowej dla polonistów, na drugim piętrze, pod wciąż aktualnym numerem 221. Salka w dawnym, skromnym zakładzie slawistyki niemieckiej posiadała ławki, katedrę, tablicę i dwa okna, wyjątkowo o całych szybach, mytych chyba jeszcze przed oblężeniem. W sprawozdaniu Instytutu Historii Literatury Polskiej z pracy w roku akademickim 1945/46 można przeczytać:

Instytut rozpoczął pracę w dniu 21 listopada 1945 r. z grupą studencką, która liczyła na początku roku akademickiego 27 osób. Wpisy w ciągu roku podniosły liczbę pierwotną do 49 studentów[32].

Tych 27 studentów z różnych stron, z różnych roczników akademickich, pragnąc jak najszybciej sięgnąć po książkę polską i rozpocząć regularne studium historii literatury, wysłuchało pierwszego wykładu 36-letniego Tadeusza Mikulskiego pt. Literatura polska XVI wieku (za poradą prof. Juliana Krzyżanowskiego z Uniwersytetu Warszawskiego, podejmującego opiekę naukową nad nowym środowiskiem polonistycznym). Pod koniec wykładu Mikulski powiedział do swoich słuchaczy:

Witamy was dzisiaj, grupkę pionierów, która rozpoczyna studia polonistyczne na Uniwersytecie Wrocławskim. Ale nie jesteście tu pierwsi. Polonistyka we Wrocławiu liczy sto lat historii. Katedra języków i literatur słowiańskich powstała tu w roku 1841. Zajmowali ją kolejno: poeta czeski Czelakowski, uczony pokolenia romantycznego Wojciech Cybulski, uczony pozytywista Władysław Nehring. Wykładali tu po polsku, dla polskiej młodzieży. [...] Tu, we Wrocławiu, powstała szkoła polonistyki naukowej, tu rozwinęła się bogata i owocująca gałąź naszej nauki[33].

Zamykając rok 1945, w grudniu Mikulski, jeszcze adiunkt, objął wykład języka polskiego na kursie wstępnym Uniwersytetu w grupie przyrodniczej, ale prowadził go na marginesie swojej pracy organizacyjno-pedagogicznej. Przez pierwsze lata powojenne – do roku 1949 – przede wszystkim organizował katedrę uniwersytecką, życie literacko-naukowe, prowadził wykłady i seminaria i wygłaszał prelekcje. Z żarliwością i entuzjazmem uczestniczył w odbudowie kulturalnej miasta.

Szybko awansował. Przewód habilitacyjny na Uniwersytecie Warszawskim rozpoczął już w roku 1946. Zgłosił trzy tematy wykładu habilitacyjnego:

1. Polonistyka wrocławska. Sto lat historii;

2. Problemy ustalania autorstwa;

3. Generacje literackie epoki Stanisława Augusta.

Rada Wydziału Humanistycznego wybrała drugi temat i po kolokwium, 19 stycznia tego roku, przyznała Tadeuszowi Mikulskiemu veniam legendi[34]; w zakresie historii literatury polskiej i bibliografii polskiej.

Habilitował się na podstawie studium monograficznego: Adam Czahrowski z Czahrowa. Portret literacki i edycji wierszy tego autora, którego Treny i rzeczy rozmaite wydał w opracowaniu krytycznym jeszcze w roku 1937 w warszawskiej serii Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI-XVIII wieku. Literacki „portret” Czahrowskiego opublikował w 1947 roku w krakowskich „Rozprawach Wydziału Filologicznego PAU”. Tytuł profesora nadzwyczajnego otrzymał Tadeusz Mikulski w październiku 1947 r. Profesorem zwyczajnym został 17 IV 1954 roku (na wniosek Rady Wydziału z 26 VI 1950).

Od stycznia 1946 roku kierował Katedrą Literatury Starszej (jedną z trzech katedr Instytutu), skupiając wokół siebie grono uzdolnionej młodzieży, późniejszych profesorów Uniwersytetu Wrocławskiego i innych uczelni. Jednocześnie rozpoczął prace nad ukazaniem polskości dawnego Wrocławia, czemu, być może, sprzyjały refleksyjne spacery po starym śródmieściu, a szczególnie wędrówki po cmentarzach (w pierwszych latach powojennych poszukiwał np. grobu Władysława Nehringa).

W roku 1946 wziął udział w organizowaniu oddziału Towarzystwa Literackiego im. Mickiewicza (luty 1946) i Dni Kultury Polskiej na Ziemiach Zachodnich (czerwiec 1946), ale przede wszystkim Koła Miłośników Literatury i Języka Polskiego, które było pierwszym we Wrocławiu ośrodkiem skupiającym ludzi związanych z twórczością literacką, inspirującym rozwój środowiska literackiego. Już w pierwszym okresie istnienia Koła (do zarządu którego wszedł Tadeusz Mikulski) zainicjowano spotkania pod nazwą „Czwartków Literackich”. Pierwsze odbywały się w lokalu przy ul. Kościuszki 35 (mieścił się tam Związek Dziennikarzy) – od 14 lutego 1946 roku. Następną siedzibą – od 21 marca – był lokal Klubu Inteligencji Pracującej przy ul. Franciszkańskiej 3 i wreszcie – wynajęta sala przy pl. Biskupa Nankiera 7. Tak jak w poprzednich lokalach o przemarzniętych ścianach, panował tam ziąb, aż grabiały ręce, ale nie przeszkadzało to spotykać się tam humanistom, ludziom teatru i plastykom. Czesław Hernas wspominał:

Tak zaczęło się życie literackie w powojennym Wrocławiu, właśnie od sławnych Czwartków Literackich. Wymyśliła je Anna Kowalska, pisarka, żona profesora Jerzego Kowalskiego. Mikulski od razu podchwycił pomysł. Sala przy ul. Nankiera stała się centrum życia kulturalnego miasta. Przyjeżdżali tu pisarze i poeci spoza Wrocławia, na przykład Gałczyński, Broniewski[35].

Z tygodnia na tydzień salkę na drugim piętrze wypełniała coraz liczniejsza publiczność, co zdecydowało o tym, że spotkania kontynuowano. Nieraz brakowało krzeseł i wtedy uczestnicy przenosili się do sąsiednich pomieszczeń.

Przez Czwartki przewinęła się grupa pisarzy miejscowych i zapraszanych do Wrocławia, którzy przedstawiali słuchaczom własne utwory w różnorodnych formach prozy, poezji i dramatu. Wśród młodych poetów prezentujących swój dorobek byli m.in. Bogdan Ostromęcki, Jerzy Cieślikowski, Janina Niemczynowska, Tadeusz Nuckowski, Jan Pierzchała. Swoje dzieła przedstawiali również współcześni prozaicy: Anna Kowalska, Stefan Łoś, Jerzy Andrzejewski, Maria Dąbrowska, Wojciech Żukrowski, Tadeusz Borowski, Tadeusz Mikulski. Prezentowana była literatura z różnych ośrodków kulturalnych Polski, m.in. z Warszawy, Krakowa, Katowic.

Oprócz oryginalnej twórczości literackiej pojawiała się krytyka i historia kultury, które szukały powiązań z epoką współczesną. Tę problematykę przedstawiali m.in.: Jerzy Kowalski, Stanisław Kolbuszewski i Franciszek Pajączkowski. Obszarów zainteresowań było wiele, ale zachowywano równowagę między myślą naukową i literacką. Starannym polskim słowem popularyzowano wiedzę o świecie, kulturze i literaturze. Poprzez wizyty pisarzy i dyskusje z czytelnikami Czwartki Literackie wiązały Wrocław z Polską i Polskę z Wrocławiem.

Wkrótce pojawiły się „Zeszyty Wrocławskie”, pismo związane z działalnością Koła, a w szczególności – z twórczością literacką prezentowaną podczas Czwartków Literackich. Redakcja „Zeszytów”, czyli Anna Kowalska i Tadeusz Mikulski, ulokowała się też przy pl. Nankiera 7, ale zespół spotykał się najczęściej w gabinecie Mikulskiego – na Szewskiej, albo w domu Anny Kowalskiej przy ul. Lindego 10 (gdzie często zatrzymywała się Maria Dąbrowska). Pierwszy numer „Zeszytów Wrocławskich” wyszedł w grudniu 1946 roku z datą 1947 r., z podtytułem: kwartalnik krytyczno-literacki. Sekretarzem redakcji został student II roku polonistyki Czesław Hernas. W latach 1947-1948 wydawcą czasopisma było Koło Miłośników Literatury i Języka Polskiego (wyszły wówczas cztery numery w każdym roku); w latach 1949-1952 wydawcą był Zakład Narodowy im. Ossolińskich (w tym okresie częstotliwość „Zeszytów” była różna). W ciągu sześciu lat ukazywania się pisma wydano 17 tomów. Drukowano w nich utwory takich pisarzy jak Tadeusz Borowski, Maria Dąbrowska, Jarosław Iwaszkiewicz, Czesław Miłosz, Julian Przyboś i inni. Niezależnie od tego Tadeusz Mikulski zachęcał swoich studentów z polonistyki do pisania do „Zeszytów” recenzji, krytyki literackiej czy poważnych rozpraw. Troszczył się, aby pismo stało na wysokim poziomie i było żywym, atrakcyjnym tytułem.

Z „Zeszytami” wiąże się zabawne zdarzenie, które opowiedział Tadeuszowi Mikulskiemu Leon Schiller. Otóż, będąc we Wrocławiu z okazji Kongresu Intelektualistów w roku 1948, Schiller w całym mieście szukał właśnie „Zeszytów Wrocławskich”. Chodził od księgarni do księgarni, ale sprzedawcy tylko się dziwili. Wreszcie zwrócił się z pytaniem o pismo do kogoś w składzie materiałów piśmiennych i ekspedientka potwierdziła, że mają zeszyty wrocławskie, a następnie podała Schillerowi zwykły zeszyt szkolny w niebieskiej okładce, z uwagą że pochodzi z miejscowej produkcji. Schiller długo śmiał się, wspominając to wydarzenie. Jednak w roku 1952, na Czwartkach Literackich rozgorzała dyskusja wokół „Zeszytów Wrocławskich”, która przeniosła się później na łamy „Spraw i Ludzi” – dodatku tygodniowego „Gazety Robotniczej”. Nie pomogły drukowane od czasu do czasu teksty dotyczące relacji między materializmem historycznym i nauką o literaturze. Lokalni dziennikarze i literaci zarzucali redakcji zbyt skromne prezentowanie twórczości miejscowych pisarzy (drukowano w „Zeszytach” m.in. Tymoteusza Karpowicza, Tadeusza Zelenaya, Jana Pierzchałę). Krytykowano terminowość ukazywania się kwartalnika i beznadziejną organizację jego kolportażu. Pismo zlikwidowano (1952), jak szereg innych czasopism w tym okresie, gdyż nie było w nim „bojowości” i „batalii o realizm socjalistyczny”[36].

* * *

Poza pracą toczyło się normalne życie. Wiosną 1946 roku Tadeusz Mikulski z żoną zamieszkali na Oporowie, początkowo przy ulicy Solskiego 5/7 (po wojnie, gdy Oporów nie należał jeszcze do Wrocławia, ulica ta nosiła nazwę Wrocławskiej), a następnie przy ulicy Kołłątaja 14, również na Oporowie. Po śmierci Mikulskiego ulica ta otrzymała jego imię, a na domu, w którym mieszkał, odsłonięta została tablica pamiątkowa ufundowana przez Towarzystwo Miłośników Wrocławia (obecnie nie ma po niej najmniejszego śladu). Oporów – wieś zamieszkana przez profesorów uniwersytetu – mieszkańcom centralnej Polski kojarzył się z chatami krytymi słomą, studnią na podwórzu i obejściem. Spotkanie z Oporowem nie potwierdziło tej opinii. Była to – podobnie jak Sępolno – po prostu mniej zniszczona dzielnica willowa. Po zamieszkaniu na Oporowie, Tadeusz Mikulski nie chciał już z tej dzielnicy zrezygnować.

Ponieważ niechętnie ujawniał sentymenty – wspomina Czesław Hernas, podsuwał tu argument logiczny. Oporów jest najwyżej położoną, najzdrowszą dzielnicą Wrocławia. Ale autor Spotkań Wrocławskich z pewnością nie chciał zrezygnować z widocznej z Oporowa w dobrą pogodę, góry Sobótki[37].

Wojciech Żukrowski wspominał, jak Tadeusz Mikulski w granatowej czapce, takiej, jaką noszą narciarze, sunie dróżką przez Oporów, uśmiechając się przekornie, jakby zaraz miał wydobyć z zanadrza jakąś niespodziankę. Z dojazdami do domu (a dojeżdżał tramwajem „czwórką”) wiąże się anegdota:

Otóż, jak wieść głosi, razu pewnego wsiadł profesor do tramwaju, a że drogę miał daleką – ze śródmieścia aż na Oporów – zaraz też rozejrzał się za miejscem siedzącym. Znalazł je obok tęgiej przekupki wrocławskiej, która niewiele już miejsca zostawiła sąsiadowi. Gdy uczony delikatnymi, lecz systematycznymi ruchami łokcia zaczął zdobywać coraz więcej przestrzeni, rozgniewana dama gwałtownie obróciwszy się do profesora, zasyczała... – Całuj mnie... – Ależ, paniusiu droga – wpadając jej w słowo i nie dając skończyć zdania zaprotestował profesor – nie czas i nie miejsce na takie pieszczoty![38]

* * *

Po wojennej przerwie, w roku 1946, Tadeusz Mikulski wspólnie z Julianem Krzyżanowskim podjęli kontynuację redagowania „Pamiętnika Literackiego”, centralnego periodyku polonistycznego, którego redaktorem Profesor był do ostatnich swoich dni. Od roku 1952 wprowadzał do redakcji, przeniesionej już wówczas do Wrocławia, swoich uczniów, np. Jana Gawałkiewicza, sekretarza „Pamiętnika”, który pod kierunkiem Mikulskiego szlifował styl prac oddawanych do druku przez młodych autorów.

W maju 1947 roku Tadeusz Mikulski, Stefan Łoś i Wojciech Żukrowski weszli w skład Zarządu powstałego wówczas wrocławskiego oddziału Związku Literatów Polskich. Mikulski cały czas drukował w prasie wrocławskiej, współdziałał przy narodzinach „Sobótki”, a na Uniwersytecie powołał periodyk „Archiwum Przeszłości Instytutu Historii Literatury Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego”. Publikował też w katowickiej „Odrze” i w „Przeglądzie Zachodnim”. W roku 1956 powstał we Wrocławiu, na fali październikowej odwilży, tygodnik społeczno-kulturalny „Nowe Sygnały”, w całości redagowany przez uczniów Tadeusza Mikulskiego. Pismo, które po 1958 roku połączyło się ze studenckimi „Poglądami”, kontynuowało jego tradycję jako „Odra. Miesięcznik społeczno-kulturalny”. Należał również do towarzystw naukowych: Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, współpracował z Komisją Historii Literatury Polskiej PAU i Komisją do Dziejów Oświaty i Szkolnictwa w Polsce PAU.

W roku 1948 w Warszawie powstawał Instytut Badań Literackich PAN i Mikulski, jako jeden z jego współorganizatorów, został kierownikiem Działu Literatury Oświecenia (we Wrocławiu). Początkowo składał się on z dwu pracowni: Mikulskiego i Jana Kotta, a po wyjeździe tego drugiego do Warszawy, w 1952 roku, Mikulski objął kierownictwo całości. W pracowni Mikulskiego przygotowywano edycję korespondencji I. Krasickiego, A. Naruszewicza i F. Karpińskiego, sam Mikulski był naczelnym redaktorem oświeceniowego tomu przygotowywanej przez IBL Bibliografii literatury polskiej „Nowy Korbut”. Niemal wszyscy uczniowie Tadeusza Mikulskiego powiązani byli, w różny sposób, z programem naukowym IBL-u, który stanowił istotne wsparcie dla działalności Mikulskiego na terenie Wrocławia. Przy tak wielkich obciążeniach w pierwszych latach wrocławskich, na prace oświeceniowe zostało mu bardzo mało czasu i energii. Przygotował wówczas publikację ocalonego w rękopisie studium O wierszu Kniaźnina – Oda do wąsów, rekonstrukcję rozprawki o bajkach wschodnich Krasickiego, prelekcję o Ossolińskim, sześć drobiazgów literackich „posiewu Oświecenia” w cyklu Spotkań wrocławskich oraz trzy recenzje historycznoliterackie.

W roku 1948 Tadeusz Mikulski został laureatem miasta Wrocławia za zbiór esejów historycznoliterackich Spotkania wrocławskie, którego zamysł powstał jeszcze jesienią 1945 roku. Ta niezwykła książka, poświęcona ludziom polskiej kultury, przede wszystkim pisarzom, którzy odwiedzali Wrocław w XIX i XX w., w wydaniu książkowym ukazała się w roku 1950 (następne wyd. – 1954 i 1966). Za swą działalność organizacyjną i dydaktyczną otrzymał też inne nagrody: Dyplom Uznania Uniwersytetu i Politechniki we Wrocławiu (22 VII 1949), trzykrotnie Nagrodę Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego (w latach 1952, 1953 i 1954). Za całość pracy naukowej dotyczącej kultury polskiego Oświecenia został wyróżniony Nagrodą Państwową – zespołową II stopnia (1951) i indywidualną II stopnia (1955). Odznaczono go również Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (22 VII 1951) i Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (28 IX 1954).

* * *

Tadeusz Mikulski wiele uwagi poświęcał Zakładowi Narodowemu im. Ossolińskich, który dźwigał się po wojnie na bazie części zbiorów przywiezionych ze Lwowa w lipcu 1946 roku i w marcu 1947 roku. Zbiory te stały się ważną bazą materiałową dla rozwoju badań naukowych we Wrocławiu, w tym badań historycznoliterackich. Na początku 1947 roku nazwisko Mikulskiego figurowało na liście członków Towarzystwa Przyjaciół Ossolineum, założonego 10 listopada 1946 roku. Od chwili opublikowania na łamach dodatku niedzielnego „Słowa Polskiego” (5 stycznia 1947 roku) artykułu Z wrocławskich tradycji Ossolineum, związki Mikulskiego z Zakładem coraz mocniej się zacieśniały. Był autorem scenariusza wystawy „Literatura polska w autografach Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu”, otwartej 1 października 1947 roku w udostępnionych gościnnie salach Biblioteki Uniwersyteckiej przy ul. Szajnochy 7/9, a następnie przewodnika po tej wystawie. Wystawa prezentowała 137 autografów pióra 66 autorów z XVII-XX w. W swoim wystąpieniu pt. „Rękopisy Ossolińskich”, otwierającym wystawę, ukazał zasługi Zakładu w zbieraniu i zabezpieczaniu na użytek przyszłych pokoleń cennych zabytków literatury w postaci autografów.

W roku 1949, staraniem Wydawnictwa Ossolineum, ukazała się cenna dla badaczy i miłośników Mickiewicza, fototypiczna edycja autografu Pana Tadeusza ze wstępem Tadeusza Mikulskiego. W roku akademickim 1950/1951 dyrekcja Biblioteki Ossolineum zatrudniła Mikulskiego do zorganizowania i prowadzenia seminarium edytorskiego dla ośmiorga studentów polonistyki z III i IV roku studiów, którzy pracowali w Bibliotece w niepełnym wymiarze czasu. Seminarium miało przygotować młodych ludzi do podejmowania prac edytorskich i księgoznawczych.

W październiku 1955 roku w auli Biblioteki odbyła się zorganizowana przez Mikulskiego sesja naukowa na temat twórczości Krasickiego, którą wypełnił odkrywczymi referatami swoich uczniów i własną rozprawką Święta miłości kochanej Ojczyzny... – hymn narodowy polskiego Oświecenia. Impreza ta nawiązywała do analogicznej, która odbyła się 20 lat wcześniej we Lwowie, dzięki staraniom Ludwika Bernackiego, dyrektora Biblioteki Ossolineum, zmarłego we Lwowie 18 września 1939 roku.

W roku 1957 powstał w Bibliotece Dział Prac Edytorskich (zatrudniający 12 pracowników, podzielony na cztery pracownie), w ramach którego funkcjonowała pracownia historycznoliteracka (Teresa Kruszewska, Julian Platt, Zdzisław Staniszewski i Józef Szczepaniec). Pracownia ta powołana była do prowadzenia badań historycznoliterackich i księgoznawczych, dotyczących okresu od Odrodzenia do Oświecenia. Kierował nią Tadeusz Mikulski, mając już poważne problemy ze zdrowiem. Równie owocnie współpracował z Wydawnictwem Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, wchodząc w skład (wspólnie z Ewą Maleczyńską i Marianem Jakóbcem) Komitetu Redakcyjnego i biorąc aktywny udział w jego posiedzeniach. W serii Biblioteka Narodowa zrealizował Mikulski drugie i trzecie wznowienie wydanego w 1928 roku Sarmatyzmu Franciszka Zabłockiego (1951 i 1954) w opracowaniu Ludwika Bernackiego, którego wstęp i objaśnienia uzupełnił własnymi ustaleniami.

W dorobku Ossolineum znalazły się ponadto pozycje zwarte, redagowane lub współredagowane przez Tadeusza Mikulskiego, przede wszystkim dwutomowe Studia i rozprawy Wacława Borowego z 1952 roku, przygotowane przy współudziale Samuela Sandlera i Jerzego Ziomka czy dwutomowa edycja Korespondencji Ignacego Krasickiego z lat 1743-1801, opracowana pod redakcją Mikulskiego przez zespół w składzie: Zbigniew Goliński, Mieczysław Klimowicz i Roman Wołoszyński.

Tadeusz Mikulski nie unikał też kontaktów z bibliotekami publicznymi. W roku 1950 uczył bibliotekarzy Miejskiej Biblioteki Publicznej we Wrocławiu posługiwania się bibliografią Estreichera. W latach 1953-1954 czytelnia centralna Miejskiej Biblioteki Publicznej podjęła współpracę z Kołem Naukowym Polonistów przy Uniwersytecie Wrocławskim. Jej plonem była nowa, oryginalna forma popularyzacji wybitnych postaci świata literackiego i artystycznego zwana „kwadransem literackim”. Była to krótka, kilkunastominutowa pogadanka, opracowana i wygłaszana przez studentów polonistyki wrocławskiej. Inicjatywie patronował, ze strony katedry polonistyki, profesor Tadeusz Mikulski. W jednej ze swoich publikacji pisał:

Koło Polonistów we Wrocławiu podjęło np. z powodzeniem cykl „kwadransów literackich” w Publicznej Bibliotece Miejskiej i prowadzi tę pracę do dziś systematycznie i konsekwentnie. W pracy koła spotkało się zatem zainteresowanie współczesnością naukową i literacką (bo „kwadranse literackie” omawiają z reguły współczesną produkcję wydawniczą) z bardzo pożądaną próbą wyjścia poza uczelnię, na spotkanie kulturalnego aktywu miasta[39].

Tych „kwadransów literackich” odbyło się w bibliotece – 50, a poświęcone były m.in. twórczości S. Wyspiańskiego, M. Reja, I. Krasickiego, T. Szewczenki, J. W. Goethego, M. Gorkiego.

Najpiękniejszy, powojenny okres Tadeusza Mikulskiego (według Juliusza W. Gomulickiego) to pięć następnych lat 1950-1954. Mimo że objął redakcję „Pamiętnika Literackiego” i kierownictwo Działu Oświecenia Instytutu Badań Literackich, zdołał zająć się pełną odbudową warsztatu oświeceniowego. Nowy okres przyniósł osiemnaście rozpraw i artykułów naukowych, pięć mniejszych i większych prac edytorskich oraz siedem cennych recenzji. Nie tylko liczba tych prac była ważna, ale ich jakość, uwarunkowana ważnością tematyki, szacunkiem dla faktów literackich i mistrzostwem wykładu.

Literackiemu pięknu studiów Mikulskiego [...] wiernie towarzyszyła wyjątkowa elegancja naukowa, a to znaczy: jasność wykładu, celność argumentacji, precyzja analizy, ostrożność konkretnych sformułowań, a także znakomite opanowanie techniki filologicznej[40].

Pasją Tadeusza Mikulskiego była dydaktyka. Z jednej strony zazdrościł nieobarczonym dydaktyką pracownikom naukowym instytutów akademickich, z drugiej – z żalem wspomniał utracone „obciążenia” dydaktyczne. Niestety, w tamtym czasie nie szanowano ani jego czasu, ani fachowości. Zobowiązywano go do wygłaszania odczytów o problematyce publicystycznej, czasem musiał też wyjeżdżać w „teren” z wykładami, które przedstawiał np. na zjeździe kierowników świetlic w Szkole Związków Zawodowych czy w Młodzieżowym Domu Kultury (specjalistyczny referat Jerzy Gustaw Fülleborn – zapomniany tłumacz Krasickiego). Czasami stawał w pustej sali. Zofia Mikulska opisała przypadek, gdy wyjechał z odczytem na Dolny Śląsk.

Przyszedł do szopy, gdzie to miało być. Powiedziano mu, że wszyscy są w kościele. Poszedł więc do kościoła, bo lubił bardzo coś sobie pooglądać, a nigdy nie miał na to czasu. Obcego zauważył ksiądz, zachwycił się i natychmiast po mszy spędził wszystkich na odczyt. Sala była pełna[41].

Jakaś część tej działalności miała swoją wartość, np. odczyty dla nauczycieli, ale pozostałe – to czas utracony dla nauki, nie napisane książki... Fakt ten nadaje szczególny sens surowemu zdaniu Anny Kowalskiej, jakie napisała w „Dzienniku”, w 1958 roku:

Nie miał 50 lat gdy umarł, a pięć lat chorował. Jeśli uczony umiera przed siedemdziesiątką, to właściwie szkoda, że poświęcił się nauce. Natrudził się straszliwie, a nie mógł zebrać plonów. Nie opłaciło mu się żyć[42].

* * *

Tadeusz Mikulski był zwolennikiem i autorem różnych społecznych inicjatyw dla ocalenia z niepamięci ważnych zabytków i zjawisk kultury polskiej we Wrocławiu. W roku 1950 opublikował w „Gazecie Robotniczej” (nr 85) następujący apel: „Radzi byśmy mieć jeszcze jedno towarzystwo – o masowym zasięgu i dużych zadaniach społecznych: Towarzystwo Miłośników Wrocławia”, proponując jednocześnie nazwę (obowiązującą do dziś). Gdy w 1956 roku idea ta urzeczywistniła się, Mikulski – ojciec duchowy i chrzestny Towarzystwa, wszedł w skład pierwszego zarządu. Jednym z pierwszych, cennych dokonań TMW, które bardzo trafiały w intencje autora „Spotkań wrocławskich”, było fundowanie przez Towarzystwo licznych tablic upamiętniających związki z Wrocławiem takich osób jak: Mikołaj Kopernik, Fryderyk Chopin, Juliusz Słowacki, Wincenty Pol, Józef Ignacy Kraszewski, Wojciech Cybulski, Jan Kasprowicz czy odnowienie grobu Władysława Nehringa, który hitlerowcy zrównali z ziemią. Jednocześnie zapoczątkowana została działalność wydawnicza TMW. Zaczął się ukazywać „Rocznik Wrocławski” – organ naukowy Towarzystwa. Współredaktorem „Rocznika” został Tadeusz Mikulski, mający swój udział w opublikowaniu dwóch pierwszych tomów – 1957 i 1958 r. (powyżej okładka pierwszego z nich). „Rocznik” przedstawiał na swych łamach prace dotyczące różnych aspektów życia społecznego, politycznego, gospodarczego i kulturalnego Wrocławia.

W roku 1958 ukazał się po raz pierwszy „Kalendarz Wrocławski”, określony jako: „doroczne wydawnictwo podręczne, popularna encyklopedia wiedzy o dawnym i współczesnym Wrocławiu”[43]. Towarzystwo fundowało stypendium im. Tadeusza Mikulskiego, przeznaczone dla autorów prac związanych z polskimi tradycjami naukowymi i kulturalnymi Wrocławia, co zaowocowało książkami lub artykułami opublikowanymi przez TMW. Swoja siedzibę znalazło Towarzystwo (i ma ją tam do dziś) w „Małgosi” – jednej z bajkowych kamieniczek, która stała się prawdziwą ostoją dla wszystkich miłośników Wrocławia.

Swoje przywiązanie do miasta deklarował Tadeusz Mikulski, redagując Uchwałę Rady Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Wrocławskiego im. B. Bieruta w sprawie pomnika Aleksandra Fredry, opublikowaną w „Słowie Polskim” (nr 21 z 1956 roku). Ministerstwo Kultury i Sztuki wydało decyzję o przekazaniu do Wrocławia lwowskiego pomnika Fredry, wszelako we Wrocławiu nadal go nie było. W uchwale Rady można przeczytać:

Wzywamy Prezydium MRN do natychmiastowego działania. Nalegamy, by jak najszybciej, w drodze dyskusji ustalono miejsce, na którym stanie we Wrocławiu pomnik autora Zemsty i Ślubów panieńskich. Oczekujemy od Prezydium MRN szybkiej, sprawnej i skutecznej inicjatywy[44].

W odpowiedzi na opublikowaną uchwałę Wydział Kultury Prezydium MRN zawiadomił na łamach „Słowa Polskiego”:

Znajdujący się obecnie w Wilanowie pomnik Aleksandra Fredry dłuta Marconiego został ostatecznie decyzją ministra kultury i sztuki z dnia 4 II przekazany do Wrocławia. Sprawę przekazania pomnika powierzono Centralnemu Zarządowi Sztuk Plastycznych i Wystaw oraz Centralnemu Zarządowi Muzeów i Ochrony Zabytków. Już w tym roku piękny pomnik ozdobi nasze miasto[45].

Pomnik Aleksandra hrabiego Fredry został, jak głosi akt erekcyjny, odsłonięty 15 VII 1956 roku, w osiemdziesiątą rocznicę śmierci autora Zemsty. Monument z brązu, znajdujący się w Rynku, przedstawia „pisarza siedzącego na krześle, z gęsim piórem w prawej ręce i rulonem papieru w lewej”[46].

* * *

W latach pięćdziesiątych w polonistyce polskiej pojawił się termin „szkoły wrocławskiej” lub „szkoły Mikulskiego” – określenie zbiorcze szeregu nowych nazwisk badaczy, krytyków czy edytorów. Czesław Hernas definiuje to pojęcie dwojako:

1) zawiera ono zbiór postulatów badawczych wypracowanych w praktyce naukowej Profesora; 2) określa grupę młodych pracowników naukowych, których Profesor wychował i przystosowywał do realizacji tych postulatów[47].

Utarło się mniemanie, że jest to grupa oświeceniowa, ale Mikulski świadomie i programowo dążył do stworzenia również bliskiej mu grupy staropolskiej, wychowywał do badań nad historią książki i bibliografią. Każdy z uczonych zajmował się jakimś okresem badawczym. Sam Tadeusz Mikulski był mistrzem miniatury naukowej, której nie sposób było naśladować. Wartość tego zespołu należy rozpatrywać nie tylko pod kątem sprawności warsztatu naukowego, ale też warto brać pod uwagę orientację na współczesność, a także na podstawowy czynnik wychowawczy, który wiąże się z odpowiedzią na pytanie, jaka jest przydatność społeczna polonistyki. Kierunek pracy naukowej studentów wyznaczał Mikulski jednoznacznie: na współczesność kulturalną i naukową.

W roku 1950 na Zjeździe Polonistów w Warszawie Tadeusz Mikulski wygłosił referat Stan badań i potrzeby nauki o literaturze wieku Oświecenia, opublikowany w tym samym roku w „Pamiętniku Literackim”. W ciągu pięciu lat dokonał w tej dziedzinie olbrzymiego wysiłku, co sam podsumował w referacie Studia nad Oświeceniem w latach 1945-1955, wygłoszonym na III Międzynarodowym Zjeździe Slawistów w Belgradzie (IX 1955). Dzięki badaniom oświeceniowym, prowadzonym pod kierunkiem Mikulskiego oraz jego własnym obserwacjom i dokonaniom, ośrodek wrocławski wypadł znakomicie na tle ogólnopolskim. Na forum międzynarodowym Tadeusz Mikulski wygłosił odczyty z okazji Roku Mickiewicza: w Brukseli, Liège i w Gandawie.

* * *

Mistrz, który nie bał się, że go uczniowie prześcigną – miał do tych uczniów szczęście. Nad Oświeceniem zaczęli już pracować: Roman Sobol, Roman Wołoszyński, Maria Eustachiewicz, Gabriela Frydrychowicz, Jerzy Ziomek, Tadeusz Lutogniewski, Czesław Hernas, Mieczysław Klimowicz, Tymoteusz Karpowicz, Stanisław Pietraszko, Przemysława Matuszewska, Ludwika Ślękowa, Jan Pierzchała i inni. Wielu z nich doczekało się profesury. W ich opracowaniu wychodziły wydania krytyczne pism, korespondencje, teatralia, rozprawy monograficzne i oświeceniowe tomy Nowego Korbuta, to jest Bibliografii Literatury Polskiej. Studenci wrocławscy zapamiętali Profesora

...jak prowadził swój żywy a intrygujący oryginalnością języka wykład... z zamkniętymi czy przymkniętymi oczami, jakby obawiał się tej setki wpatrzonych w niego twarzy; lub z głową opartą na szeroko rozstawionych palcach ręki słuchał referatów seminaryjnych, chrząkaniem sygnalizując referentowi, że coś tam nie „brzmi” dobrze[48].

Tadeusz Mikulski uczył rzetelności naukowej w badaniach literackich, warsztatu, szacunku do źródeł. Cenił dokładność i nie zawierzał swojej pamięci, dlatego miał zwyczaj odczytywania na wykładach dłuższych cytatów bezpośrednio ze źródeł. Stos książek, jaki kładł przed sobą, rozpoczynając wykład, utrudniał nawiązanie kontaktu. Nie wstydził się publicznie wyznać, że o czymś nie wie:

Zwykle podczas wykładu, załatwiał rzecz formułą: „Nie udało mi się dociec...”, albo: „Istniejący stan badań nie pozwala wyjaśnić problemu do końca”. Nie raz rozchylał przy tym bezradnie ręce i dodawał, zwłaszcza w gronie asystentów: Może ktoś z państwa zechciałby się zająć zbadaniem tej sprawy?[49]

Czesław Hernas podkreślał w swoich wspomnieniach o Profesorze, że ciągle przypominał studentom: „Pilnujmy tekstu”. Dokładności i ścisłości wymagał Tadeusz Mikulski nawet w prywatnych rozmowach, nawet w sprawach osobistych. Nie wynikało to jednak z niedyskrecji, ale jak zawsze z serdecznej życzliwości i rzeczywistego zainteresowania dla rozmówcy. Był dociekliwy i dla tej dociekliwości rezygnował nawet z wypoczynku, pracując na wczasach jak w redakcjach. Po zameldowaniu się w miejscowości wczasowej, wysyłał list, a właściwie typową pocztówkę z wakacji, np.:

Przesyłam Pani swój adres, pod którym będę oczekiwał przełamanej korekty. Do niej proszę dołączyć: 1. korektę w szpaltach, 2. wszystkie rękopisy, 3. przepisy ortograficzne PAU (Lądek Zdrój, wrzesień 1949)[50].

Jan Trzynadlowski w swoim artykule Tadeusz Mikulski a Wydawnictwo Ossolineum przytoczył anegdotyczny prawie, ale prawdziwy obrazek na dowód jego sumienności przy pracy nad korektami:

...bliscy przyjaciele pamiętają, jak to profesor Mikulski, jako solenizant znikł z grona pijących jego zdrowie przyjaciół i po pewnym dopiero czasie znaleziony został w najmniej spodziewanym miejscu – w swym gabinecie. Siedział nad stosem szpalt i robił korekty „Pamiętnika Literackiego”, który już jutro musiał pójść do drukarni w kształcie doskonałym[51].

Na seminariach Tedeusz Mikulski odznaczał się szczególnymi umiejętnościami wyławiania talentów, odkrywania wartościowych twierdzeń i sądów, nawet w wypowiedziach nieatrakcyjnych, nużących czy jednostajnych. Tolerował również uczestników przychodzących na nie tylko po to, aby je zaliczyć. Na przykład darzył sympatią Jerzego Michotka, słynnego w środowisku studenckim – gitarzystę i śpiewaka. Późniejszy gwiazdor radia i telewizji lubił często zabierać glos na tematy przeważnie nie związane z dyskusją i bez znajomości rzeczy. Wtedy Profesor zwykł mawiać: „Panie Jerzy, niech pan śpiewa”[52].

Tadeusz Mikulski należał do tych, którym przeszkadzała pasja dokładności. Wciąż kompletował materiały do zagadnień, które roił w marzeniach, wciąż się kontrolował, upominał, potrzebował ciągłej aprobaty. Anna Kowalska wspominała:

Był aż dziecinny w tym pytaniu: – I jak to wypadło? Dobrze mówiłem? Dobrze się słuchało? Ledwo skończył mówić, już podchodził do mnie i czekająco, niecierpliwie domagał się pochwały. Dziwiło mnie to, śmieszyło i przerażało. Zwłaszcza, że nie zadowalał się jednorazowym stwierdzeniem, komplementem, wciąż nawracał, wciąż domagał się na nowo, i jeszcze, i jeszcze. Tak łaknął aprobaty, jak wody w tym swoim chorobliwym, nieugaszonym, wiecznym łaknieniu, które jakże przerażało bliskich[53].

Najbardziej uroczym ze wszystkiego, co Mikulski napisał, było studium monograficzne o Kurdeszu nad kurdeszami, najsławniejszej piosence biesiadnej XVIII wieku. I choć zebrane przez niego materiały „kurdeszowskie” spłonęły w 1944 roku, to po wojnie, nie zrażając się stratą, zrekonstruował je i ukończył. Ustalił w jakiej oficynie typograficznej dziełko wydrukowano (Drukarni Nadwornej JKMci), określił datę wydania z dokładnością co do miesiąca (wrzesień 1779) i wskazał autora (Franciszka Bohomolca).

Pałac w Nieborowie to dla badacza literatury Oświecenia szczególne miejsce, które wywołuje z przeszłości cały wiek XVIII. W roku 1951, na Zielone Święta, przyjechali tu na krótki kurs szkoleniowy pracownicy instytutów naukowych, także Instytutu Badań Literackich i Państwowego Instytutu Sztuki i jego Sekcji Teatru. Wśród uczestników szkolenia znaleźli się Tadeusz Mikulski i Leon Schiller. Gdy było jeszcze dość czasu do rozpoczęcia pracy, Tadeusz Mikulski podsunął autorowi Kramu z piosenkami pierwodruk Kurdesza nad kurdeszami, pytając, co wypadło niezręcznie, czy zna melodię Kurdesza. Schiller z uśmiechem usiadł do fortepianu i głębokim basem zaczął wesoło podśpiewywać:

„Każ przynieść wina, mój Grzegorzu miły,

Bodaj się troski nigdy nam nie śniły.

Niech i Anulka zasiędzie tu z nami,

Kurdesz, kurdesz nad kurdeszami!”[54]

– A to pan zna? – huczał Schiller nad klawiaturą i cytował zapomniany gruntownie wodewil Adolfa Walewskiego „Górą Radziwiłł” z 1899 – Tam śpiewają Kurdesza! [...] – A to pan poznaje? – rzucał przez czarny blat i nucił: – Ozdobo twarzy, wąsy pokrętne. – To dla was, kolego Krasicki – śpiewał już uroczystą kantatę „Święta miłości kochanej ojczyzny”. – To także historia literatury! – mówił przekornie i zaczynał wesoło: „Chciało się Zosi jagódek”[55] .

Schiller, jak guślarz, uderzając palcem w klawiaturę, wywoływał rozmaite głosy XVIII wieku – sarmackie i oświeceniowe.

Jeśli Tadeusz Mikulski ubolewał, że po wojnie brak było w Polsce nowoczesnych monografii wybitnych pisarzy oświeceniowych, krytycznych edycji ich dzieł oraz publikacji źródłowych, to mógł odnotować ich rozwój właśnie pod swoją redakcją. W roku 1958 ukazała się Korespondencja Ignacego Krasickiego, t. 1-2 (którą oglądał Mikulski tylko w korekcie) i Korespondencja Franciszka Karpińskiego (z komentarzem R. Sobola), rok później – Korespondencja Adama Naruszewicza (opracowana przez J. Platta) oraz Zabawy przyjemne i pożyteczne (1770-1777). Monografia bibliograficzna E. Aleksandrowskiej, również pod redakcją naukową Tadeusza Mikulskiego.

Najwięcej uwagi poświęcał jednak Mikulski opracowanym przez uczniów pod jego kierownictwem Pismom wybranym Krasickiego (4 tomy, wyd. 1954). Monografia X.B.W.[56] – Ignacego Krasickiego, pomyślana jako portret literacki i opracowana przez Profesora miała być zawarta w tomie piątym.

Krasicki! Mikulski wszystko wiedział o Krasickim, a ciągle jeszcze szukał, przygotowywał. Wciąż myślał o pisaniu tej książki, ale pracę nad nią odkładał. Mówił o niej, jakby już była napisana, jakby siebie cytował. Monografii Krasickiego nie zdążył napisać. Pozostawił w teczkach obfite materiały – „fiszki” i rękopis pierwszego rozdziału, przedrukowany w książce W kręgu oświeconych (1960).

Duże znaczenie przywiązywał Mikulski do problematyki rozwoju polskiego języka literackiego w Oświeceniu. Jego wykład Walka o język polski w czasach Oświecenia, który wygłosił na inauguracji roku akademickiego 1951/52 na Uniwersytecie Wrocławskim został podjęty i rozwinięty w trzytomowej edycji pod redakcją Marii Renaty Mayenowej pt. Ludzie Oświecenia o języku i stylu (1958). Swoje studia z tego okresu opublikował sam Mikulski w książce Ze studiów nad Oświeceniem. Zagadnienia i fakty (1956), w której znalazły się i inne prace, stanowiące klucz do głębszego zrozumienia polskiej literatury tego okresu. Należy tu wymienić szkic Czytywałem Polaka Modrzewskiego, ukazujący problematykę związków Oświecenia z Renesansem, i rozprawę Z historii i źródeł Kitowicza, otwierającą powojenne badania prozy pamiętnikarza. Badania te kontynuowane przez uczennicę Mikulskiego, Przemysławę Matuszewską, pozwoliły zrozumieć rolę baroku w literaturze i kulturze polskiego Oświecenia.

* * *

Zbyt wielkie ciężary, które Tadeusz Mikulski dźwigał na sobie od chwili wyzwolenia: organizacja życia naukowego i literackiego we Wrocławiu, praca pedagogiczna na Uniwersytecie i w Pracowni Oświecenia IBL, stworzenie filologicznej „szkoły wrocławskiej” podkopały mu zdrowie i nie pozwoliły osiągnąć pełnej miary w dziedzinie ukochanej przez niego twórczości naukowej. W roku 1953 Tadeusz Mikulski miał dopiero 44 lata. Do uniwersyteckiej teczki akt personalnych włączono dokument początkujący „złą serię” świadectw. Były to świadectwa lekarskie, których wzrastająca liczba zapowiadała kryzys. Zaczął opuszczać zajęcia na Uniwersytecie, niejednokrotnie skarżył się z tajoną goryczą, że coraz rzadziej udaje mu się wymknąć do archiwum czy do biblioteki, coraz trudniej udaje mu się doprowadzić do końca jakąś ważną kwerendę materiałową. 17 lutego 1955 roku przysłał do dziekanatu rezygnację z kierownictwa katedry. W okresie podróży do Brukseli i Paryża pisał do Juliusza Gomulickiego (5 grudnia 1955 roku): „Czasem jak Gustaw w Dziadach, PŁACZĘ nad młodością”[57].

Ostatnie lata Tadeusza Mikulskiego były właściwie latami powolnego gaśnięcia wielkiego uczonego. Zaczęła się walka z czasem, mierzenie każdego dnia sekundnikiem. Coraz mniej chętnie mówił o swoich projektach autorskich, a coraz częściej o uporządkowaniu i uzupełnieniu prac już napisanych. W roku 1955 opublikował tylko jeden mały przyczynek naukowy, jedną recenzję i jeden większy artykuł sprawozdawczy; w 1956 – artykuł dla „Rocznika Literackiego”, a w roku 1957 – recenzję ze wznowionych Organów Węgierskiego. Na dwudziestopięciolecie pracy naukowej i dzień imienin, 28 października 1955 roku, Profesor otrzymał niezwykły prezent, ofiarowany mu z wyrazami czci i sympatii. Był to wyjątkowy druczek Ze starych szuflad, który ukazał się jako 12. tom w serii bibliofilskiej Biblioteka Jana z Bogumina Kuglina, w nakładzie 30 egzemplarzy. Nazwa wydawcy brzmiała „Tadeumlaudamus” (łac. „chwalimy Tadeusza”). Materiały wydobył z szuflad przyjaciół i uczniów, zredagował i przygotował do druku uczeń Mikulskiego i jego współpracownik – Czesław Hernas, a autorami byli m.in. Stanisław Pietraszko, Jerzy Ziomek, Bogdan W. Zakrzewski, Czesław Hernas, Jan Pierzchała, którzy w latach późniejszych w większości zajmowali się raczej badaniem literatury niż jej pisaniem. Znalazł się w tym bibliofilskim tomiku list z nagłówkiem „Mości Panie Monitor”, z podpisem autora – „Figlacki” i miejscem napisania – „De Świeradów alias Wieniec, 23 Febr. 1953”[58]. Taki żartobliwy pastisz stylistyczny leżał również w zasięgu możliwości pisarskich Tadeusza Mikulskiego. Tomik „Ze starych szuflad” został wznowiony z okazji stulecia urodzin Patrona Dolnośląskiej Biblioteki Publicznej we Wrocławiu w roku 2009, a wydany przez wrocławski oddział Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich i Dolnośląską Bibliotekę Publiczną.

Kiedy stało się jasne, że zajęcia musi zredukować do minimum, ratował wykład monograficzny i seminarium magisterskie. I chociaż nie mógł dojeżdżać na wykład, starał się utrzymać seminarium magisterskie (staropolskie i oświeceniowe). W ostatnich latach kierował tymi dwoma grupami już tylko przez swoich współpracowników, od których żądał szczegółowych planów, ustnych sprawozdań, charakterystyk uczestników ćwiczeń. Dopóki starczyło mu energii.

Jesienią 1956 roku Zofia i Tadeusz Mikulscy przeprowadzili się do własnego domu na ulicy Kołłątaja 14 (na Oporowie). W liście do Marii Dąbrowskiej z dnia 9 XI 1956 roku Tadeusz Mikulski skarżył się:

Nie pisałem wcześniej, bo należało w pierwszej kolejności opanować moje serce o rozdętej „lewej komorze”. Wśród tego odbyliśmy przeprowadzkę, która była egzaminem wielkiej sprawności ze strony mojej żony – i przykrym obrazem mojego niedołęstwa.

Dalej pisał:

W tych wszystkich decyzjach szczegółowych jest i postanowienie ogólniejsze: że już nie ruszymy się z Wrocławia, że już tu zostajemy. Chyba że świat zapłonie! Wówczas i moje fiszki, i nasze pożytki pójdą z dymem, jak już im się to zdarzyło. [...] Po naszym domu krzątają się rzemieślnicy, ja układam książki i papiery, i nie zniechęcam się, że co chwila coś ginie. [...] W dobrych chwilach przychodzi mi na myśl, że napiszę może jeszcze tego Krasickiego![59]

I jeszcze jeden list Mikulskiego do Marii Dąbrowskiej, z dnia 28 I 1957, z akcentem chwilowej pogody i spokoju:

Poza tym odzyskujemy normę psychiczną.[...] I to nas stawia na nogi, daje spokój, może wróci ochota do pracy, jak dawniej. Bez żadnej przesady, bez literackiej czy grafomańskiej hyperboli: po prostu nie wiedzieliśmy, po prostu zapomnieliśmy, że to mieszkanie może mieć taki smak, akustykę, kolor. Kupujemy trochę rzeczy dla ozdobienia życia. Żona bardzo tym wszystkim zmęczona, ale wieczorem rada. Ja czytam, porządkuję notatki, papiery, chciałbym niezadługo zacząć pracować naprawdę[60].

Do ostatnich chwil życia miał Tadeusz Mikulski wiele planów, o których pisał m.in. do dr. Piotra Bańkowskiego, samodzielnego pracownika naukowego archiwów państwowych, znawcy epoki Stanisława Augusta, w liście z 22 VI 1958 roku z Nałęczowa:

Dziękuję za pamięć [...], za wspólne sentymenta historyczne (dla postaci Stanisława Augusta). Na jesieni na pewno napiszę jakąś recenzyjkę z bogatej w treść książki Pańskiej i w „Pamiętniku Literackim”, jeśli będę miał do powiedzenia coś istotniejszego, lub gdziekolwiek, jeśli to będzie tylko sprawozdanie. Proszę jeszcze poczekać kilka miesięcy, zanim dojdę kompletnie do siebie[61].

O książce Bańkowskiego Archiwum Stanisława Augusta nie zdążył Tadeusz Mikulski napisać ani w „Pamiętniku Literackim”, ani gdzie indziej. Pobyt w Nałęczowie, datujący się od czerwca 1958 roku, przyniósł Mikulskiemu wiele podniet do prac literackich. Interesował się, będącym wówczas w toku odbudowy, pałacem Małachowskich i zamierzonym muzeum Prusa, odwiedzał chatę Żeromskiego, chciał pisać niewielkie szkice literackie o Żeromskim i Prusie. Dla Prusa miał już gotowy tytuł: Chleb nałęczowski. W czasie leczniczych wakacji roku 1958, w rozważaniach i rozmowach układał plan przeprowadzenia doktoratów swych współpracowników, które miały się rozpocząć właśnie w roku akademickim 1958/59. W sierpniu Profesor zaczął z doktorantami rozmowy indywidualne.

Roman Kaleta wspominał, że późnym latem 1958 roku wiedziano już w gronie najbliższych, że dni Profesora, który przebywał wtedy w sanatorium w Nałęczowie, są policzone. Ucieszył się zatem bardzo, gdy pewnego sierpniowego popołudnia, usłyszał w telefonie jego krzepki głos. Żartowali nawet, że wspólnie wybiorą się na spotkanie towarzyskie.

Rzeczywiście czuję się lepiej – mówił Mikulski. – Już prawie dobrze. Czuję, że jeszcze pożyję z pięć lat. Jeszcze napiszę rozprawę o Monachomachii, może zdążę również ukończyć książkę o Krasickim. A wam też, chociaż stoicie już mocno na własnych nogach: pan, Mieczysław Klimowicz, Hernas, Sobol, Wołoszyński, Goliński – jeszcze i wam się na coś przydam...[62]

Dwa dni później Tadeusz Mikulski już nie żył. I właśnie Roman Kaleta znosił jego ciało z sypialni na piętrze na katafalk w gabinecie na parterze. W swoich wspomnieniach wciąż widział okazałą sylwetkę Profesora, pełną majestatu w czasie wykładów i zajęć seminaryjnych, i roześmianą – w czasie spotkań biesiadnych, i wycieńczoną przez chorobę, kiedy ze zmęczenia zasypiał na krześle podczas zebrań naukowych. Pamiętał go maszerującego z domu przy ulicy Solskiego do odległego przystanku „czwórki” przy cmentarzu na Oporowie czy z Instytutu przy ulicy Szewskiej na obiad do Fonsia. To niezwykła, rozbrzmiewająca lwowskim i wileńskim akcentem, jadłodajnia stworzona i prowadzona (do początku lat 70.) w zrujnowanej kamienicy u zbiegu Szewskiej i Wita Stwosza przez Alfonsa Głowika – przedwojennego restauratora lwowskiego. A oto jak tę kultową dla kilku pokoleń wrocławian oazę lwowskich smaków wspominał wybitny teatrolog prof. Janusz Degler:

Była to jedna z nielicznych prywatnych restauracji w mieście. Właściciel, stary lwowiak, przetrzymał nawet czasy stalinowskie. Miejsce owiane było legendą, bo na początku lat 50. stołowali się tu Jan Kott i Stanisław Dygat, a także duże grono aktorów z Haliną Dzieduszycką i Justyną Kreczmarową. Później przychodzili tu przede wszystkim studenci Uniwersytetu, bo obiady były niedrogie, w sam raz na kieszeń studencką. [...] Za ladą przy starej kasie secesyjnej siedział sam właściciel. Do sali jadalnej wchodziło się po trzech wysokich stopniach. Stał tu duży półokrągły stół. Zasiadało się na podłużnej bordowej kanapie. Specjalnością zakładu była zupa fasolowa i kotlet wiedeński, ale ulubionym, bo tanim, daniem studentów były ziemniaki ze szpinakiem i jajkiem. Kelner przyjmował zamówienia i znikał za drzwiami wiodącymi do kuchni. Powracał szybko, trzymając w obu rękach stos talerzy. Był mistrzem w swoim zawodzie. Nigdy nie wystawiał rachunku. Wychodząc, mówiło się Fonsiowi, co się jadło. Wątpię aby ktokolwiek nadużył jego zaufania[63].

Zawsze się spieszył, jakby chciał nadrobić czas stracony na skutek wojny. Tadeusz Mikulski zmarł 26 VIII 1958 roku, mając 49 lat, i został pochowany na cmentarzu św. Wawrzyńca we Wrocławiu, przy ul. Bujwida, w mieście, któremu oddał najlepsze lata swego życia. Ale na płycie grobu wyryte są herby czterech miast: Torunia, Krakowa, Warszawy i Wrocławia.

* * *

Mikulski był [...] znakomitym nauczycielem i wychowawcą, a przy tym jedynym bodaj spośród działających po wojnie historyków literatury, który wykształcił, zachęcił do pracy naukowej i skupił wokół wielkiego wspólnego warsztatu dużą grupę młodych filologów, zajmujących się problematyką jednego tylko okresu dziejów literatury narodowej. Właśnie literatury Oświecenia[64].

Dzisiaj raczej trudno uwierzyć, że tego wszystkiego dokonał jeden człowiek w ciągu zaledwie 49 lat życia.

Nie zostawił ukończonych i gotowych do druku rękopisów, jedynie bardzo liczne notatki do zamierzonych prac, ułożone w teczkach według tematów. Najwięcej miejsca na półkach specjalnie przeznaczonej na to szafki zajmowały problemy Oświecenia i tematy związane z historią Śląska. Wśród kilkudziesięciu tek, jedna o dość pokaźnej objętości miała napis: Zygmunt Mocarski.

Czymś zupełnie wyjątkowym, co zostawił Tadeusz Mikulski stolicy Dolnego Śląska, są Spotkania wrocławskie. Mówił kiedyś:

Gdyśmy tylko wrócili do Wrocławia (bo tak przecież każdy z nas powinien nazywać swój przyjazd tutaj), musieliśmy uświadomić sobie, jak bogata jest historia kultury polskiej w tym mieście...[65]

Już w roku 1946 wędrował po zasypanych gruzem ulicach i przygotowywał swoisty inwentarz. Szukał materialnych pamiątek polskich tradycji miasta. Czasem działał sam, gdy szukał godła gospody „Pod Złotą Gęsią” i „Wjezdnego domu pod złotym berłem”. Musiał wówczas przeskoczyć niejedną stertę gruzu przy ulicy Ofiar Oświęcimskich, by dojść do hotelu, gdzie Słowacki mieszkał w roku 1831. Dom był wypalony do wysokości drugiego piętra, ale wielki pozłacany ptak – godło gospody – trzymał się jeszcze muru. Przy nowej ulicy Świdnickiej 3, naprzeciw kina „Warszawa” (obecnie Dolnośląskie Centrum Filmowe), stała szara fasada domu poszczerbionego przez ogień, gdzie Słowacki mieszkał we Wrocławiu w roku 1848.

Czasem Tadeusz Mikulski prosił o pomoc uczniów, np. gdy musiał w kamienicy czynszowej odnaleźć dawne mieszkanie Kasprowicza (przy ulicy Cybulskiego 17). Obawiał się, że trudno będzie wytłumaczyć tamtejszym mieszkańcom powód „kręcenia się” po budynku w poszukiwaniu niby jakiegoś Kasprowicza. Uważnie wyśledził i opisał obecność ludzi naszej literatury, którzy do Wrocławia wpadali tylko na jedną noc – jak Władysław Syrokomla, czy nawet na kilka godzin – jak Teodor Tomasz Jeż, a nawet i to, że dla Antoniego Odyńca najmilszym zajęciem we Wrocławiu było patrzenie na kobiety. Ze szczególną satysfakcją pisał o tym, że Słowacki, Kraszewski i Kasprowicz wspominali swoje pobyty we Wrocławiu z sympatią i sentymentem. Pisząc o rodakach, którzy przed nim czuli się tu wygodnie i swojsko, darzył ich za to wdzięcznością, a przecież sam ledwie zamieszkał we Wrocławiu.

Spotkania wrocławskie (I wydanie: 1950 r.) ukazały związki Wrocławia z Polską od wieku XVIII po wiek XX. Mikulski nie opracował już zapowiadanej drugiej serii Spotkań. Różne szkice utrzymane w podobnym stylu pisali inni autorzy, jednak w stworzonym przez niego swego rodzaju historycznym eseju wrocławskim pozostało coś z niepowtarzalnej osobowości Tadeusza Mikulskiego. W drugim wydaniu Spotkań (1954) autor sięgnął do wieku XVII, zresztą tylko w jednym szkicu: Facecje babińskie. Uzupełnienie to należałoby traktować tylko jako sygnał kierunku poszukiwań, jakich Mikulski już nie podejmował. Bliski kontakt z literaturą staropolską zerwał już w roku 1937, wybierając wtedy Oświecenie jako teren swoich podstawowych studiów.

Najtrafniejszą recenzję tej książki przedstawił sam autor podczas przemówienia wygłoszonego w dniu 30 grudnia 1948 roku w sali Miejskiej Rady Narodowej we Wrocławiu z okazji wręczenia mu nagrody literackiej miasta:

„Spotkania wrocławskie” zapragnęły odkryć tradycję literatury polskiej we Wrocławiu, pozornie antykwaryczną, uwięzioną w dokumentach, przysłoniętą kurzem bibliotecznym, w istocie żywą i bogatą, pełną ludzi, dzieł, pomysłów. Autor nie chce zapraszać na Dziady wrocławskie. Chce ukazać pisarzowi polskiemu domy, gdzie mieszkali – bodaj przelotnie – jego poprzednicy i wołać o tablice pamiątkowe, które należą się tym murom i zapomnianym zdarzeniom. Nasze pokolenie zaludniło Wrocław i uczyniło go polskim z powrotem. Spotkania wrocławskie wskazują patronów licznych, nieraz zupełnie nieoczekiwanych – pracy kulturalnej Miasta i wiążą tradycje literackie paru stuleci dla potrzeb dzisiejszej epoki[66].

Od swoich pierwszych wrocławskich dni Tadeusz Mikulski gromadził i przypominał tego rodzaju fakty, tworząc narrację historycznoliteracką, która kształtowała i rozwijała społeczną pamięć, a ta z kolei stała się ważnym dziedzictwem nowej społeczności Wrocławia, Dolnego Śląska i południowo-zachodniej Polski. W listopadzie 2001 roku w Auli Leopoldyńskiej Uniwersytetu Wrocławskiego odbyła się uroczystość przyznania tytułu doktora honoris causa Ryszardowi Kapuścińskiemu. Bohaterem swej mowy uczynił nie kogo innego, ale właśnie Tadeusza Mikulskiego i jego dzieło, ukazując w nowym świetle rolę, jaką Spotkania wrocławskie odgrywały i jaką mogą odgrywać dzisiaj:

Dawno, bo gdzieś w końcu lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku kupiłem książkę, której tytuł mnie zainteresował – Spotkania wrocławskie. [...] Pamiętam, że nie mogłem się od tej książki oderwać. Myślałem o autorze, o idei wówczas mu przyświecającej. [...] Zwykle człowiek, którego los rzucił w nowe, nieznane miejsce, długo czuje się w nim niepewnie i obco. [...] Postawa Tadeusza Mikulskiego jest tego zupełnym przeciwieństwem. [...] Tadeusz Mikulski zaczyna oswajać nowe miasto od szukania w jego przeszłości polskich śladów literackich. [...] Wysiłek i serce, jakie włożył Tadeusz Mikulski w swój projekt, mówi jedno: gdziekolwiek jesteś, staraj się nawiązać więź z tym miejscem i odnaleźć w nim to, co może was połączyć. A także – uczyń coś dla niego, a ono na pewno odpłaci ci sowicie. [...] Tadeusz Mikulski, Hugo Steinhaus i inni pionierzy wrocławscy pozostawili nam niezmiernie pouczającą i cenną wskazówkę. [...] Przed nami stoi problem znalezienia nowego miejsca na ziemi, a następnie przekształcenie go w swój dom[67].

Dla uczczenia setnej rocznicy urodzin Profesora – Spotkania wrocławskie ożyły w postaci wystawy na wrocławskim Rynku zatytułowanej „Wrocławskie spotkania po latach” (maj 2009). Organizatorem tej plenerowej ekspozycji, opartej na kilkunastu szkicach z tej właśnie książki, była Dolnośląska Biblioteka Publiczna nosząca imię Tadeusza Mikulskiego i zarząd Wrocławskiego Oddziału Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich. Wystawa poświęcona dawnym wizytom w mieście nad Odrą wielkich polskich pisarzy pokazywała odwiedzane przez przez nich miejsca, zarówno tak, jak je mogli oglądać bohaterowie tych zdarzeń (dawne ryciny), jak i w kształcie współczesnym (aktualne zdjęcia). Słowem wiążącym był tekst Tadeusza Mikulskiego, który opowiadał o wrocławskich przygodach Słowackiego, Kraszewskiego, Niemcewicza, Kasprowicza, Asnyka, Reymonta, Hofmanowej, Dąbrowskiej i innych.

* * *

Tadeusz Mikulski – wybitny uczony, wytrwały badacz i niestrudzony bibliograf – to przede wszystkim uroczy człowiek. W opiniach zgadzano się niemal jednomyślnie, że Profesora nie można wyobrazić sobie bez książki w ręku. A przecież spotykano go „zarówno pod kwitnącą jabłonią na Oporowie, jak i z garstką fiołków w Wieńcu; i na widowni teatru warszawskiego; i z kieliszkiem strzemiennego w ręku przed odjazdem do Wrocławia; i z małą walizeczką w ręku po powrocie do Warszawy, z uśmiechem i z marsem, w pośpiechu i w spokoju, opowiadającego z humorem przygody lekarskie i – bibliograficzne”[68].

I jeszcze:

Kto nie znał Tadeusza Mikulskiego, jego uśmiechu, sposobu mówienia, spojrzenia, ten wiele stracił. Ośmielę się rzec – napisała Zofia Świdwińska w cytowanym powyżej artykule – że więcej niż ten, kto nie przeczytał jego studiów o Chełchowskim czy Czahrowskim. Kto nie poznał jego dobroci, lojalności, uczynności, delikatności, sumienności, ten stracił więcej niż odległy czytelnik jego znakomitych krasicianów[69].

Tadeusz Mikulski był jednym z tych mieszkańców Wrocławia, który wieloma swoimi dokonaniami, swoją twórczością pisarską i pracą naukową zaskarbił sobie pamięć i uznanie. Już 17 września 1958 roku radni miasta Wrocławia podjęli jednomyślnie uchwałę, aby przemianować ulicę Hugona Kołłątaja na Oporowie, przy której zamieszkiwał Profesor – na ulicę Tadeusza Mikulskiego. Na obu domach (ul. Solskiego 5, gdzie mieszkał 10 lat, a następnie – ul. Kołłątaja 14) wmurowano pamiątkowe tablice informujące o tym fakcie. Pierwsza z nich – na ul. Solskiego 5, odsłonięta została w czasie obchodów 25-lecia wrocławskiego oddziału Związku Literatów Polskich (5 czerwca 1972 roku), drugą – już przy ul. Mikulskiego 14, odsłonięto w 15. rocznicę śmierci uczonego, w ramach sesji poświęconej pamięci Profesora, zorganizowanej w Leopoldinie przez Towarzystwo Miłośników Wrocławia wraz z Kuratorium Okręgu Szkolnego i III Liceum Ogólnokształcącym we Wrocławiu, w dniu 26 listopada 1973 roku.

Towarzystwo Miłośników Wrocławia miało szczególny powód do pamiętania o Tadeuszu Mikulskim, dlatego jeszcze w innym miejscu uczciło uczonego. Dnia 2 maja 1961 roku odsłonięto na zachodniej ścianie wrocławskiego ratusza tablicę upamiętniającą pionierów wrocławskich z 1945 roku. Wśród kilkunastu innych widnieje również nazwisko Tadeusza Mikulskiego. Inną formą upamiętnienia była uroczystość nadania imienia Tadeusza Mikulskiego Wojewódzkiej i Miejskiej Bibliotece Publicznej we Wrocławiu. Symbolicznego odsłonięcia tablicy pamiątkowej dokonała dnia 1 X 1966 roku Zofia Mikulska, wdowa po znakomitym uczonym, a odczyt poświęcony życiu i działalności Tadeusza Mikulskiego wygłosił uczeń Profesora – Mieczysław Klimowicz. Następna uroczystość nadania imienia Tadeusza Mikulskiego odbyła się 3 czerwca 1975 roku, z okazji 30-lecia Szkoły Podstawowej nr 16 we Wrocławiu, przy Alei Pracy 24. Odsłonięto wówczas popiersie profesora i tablicę pamiątkową, a część artystyczna była wzruszająca i dostarczyła uczestnikom wielu przeżyć.

Niestety, nie wszystkie opisane znaki pamięci o Tadeuszu Mikulskim istnieją do dziś. Brak jest obu tablic upamiętniających miejsca zamieszkania uczonego. Zostały zdjęte ze ścian domów, a obecni mieszkańcy i właściciele posesji nie są zainteresowani przejawami pamięci o Profesorze i uczonym wrocławskim. Natomiast Szkoła Podstawowa nr 16 im. T. Mikulskiego została przemianowana na Gimnazjum nr 6, które otrzymało imię Andrzeja Waligórskiego.

Pozostałe organizacje i instytucje związane z Tadeuszem Mikulskim pamiętają o nim, o jego twórczej pracy, o „najlepszym budzicielu wrocławskiego patriotyzmu”, jak napisał o nim prof. Bogdan Zakrzewski.

***

Przypisy

[1] M. Klimowicz, Tadeusza Mikulskiego lata nauki. Śladami Cezarego Baryki, [w:] Wyobraźnia i pedanteria. Prace ofiarowane profesorowi Wojciechowi Głowali w 65. rocznicę urodzin, pod red. M. Adamskiego [i in.], Wrocław 2008, s. 368; Rkps Ossol. Sygn. akc. 76/77/1 – tu m.in. opis pobytu w Rosji Jana Mikulskiego i jego siostry Anny. Jest to fragment nieukończonej monografii poświęconej T. Mikulskiemu.

[2] Z. Mikulska, Śladami Tadeusza Mikulskiego (1909-1958), Toruń 1974, s. 3.

[3] Z. Mikulska, Śladami Tadeusza Mikulskiego (1909-1958), Toruń 1974, s. 4.

[4] C. Hernas, Mikulski – kamień wielki u bram, „Odra” 1970, nr 5, s. 49.

[5] Z. Mikulska, Śladami Tadeusza Mikulskiego (1909-1958), Toruń 1974, s. 5.

[6] Z. Mikulska, Śladami Tadeusza Mikulskiego (1909-1958), Toruń 1974, s. 5.

[7] A. Kawecka-Gryczowa, W Bibliotece Narodowej, „Pamiętnik Literacki” 1959, z. 3/4, s. 41.

[8] A. Kawecka-Gryczowa, W Bibliotece Narodowej, „Pamiętnik Literacki” 1959, z. 3/4, s. 41.

[9] T. Mikulski, Szkic autobiografii naukowej, „Pamiętnik Literacki” 1959, z. 3/4, s. 3.

[10] Tekst listu do Z. Mocarskiego w opracowaniu Zofii Mikulskiej, [w:] Listy Tadeusza Mikulskiego do Zygmunta Mocarskiego, „Przegląd Humanistyczny” 1964, nr 6, s. 121.

[11] Z. Mikulska, Śladami Tadeusza Mikulskiego (1909-1958), Toruń 1974, s. 12-13.

[12] T. Mikulski, Szkic autobiografii naukowej, „Pamiętnik Literacki” 1959, z. 3/4, s. 4.

[13] Tadeusz Mikulski w Paryżu, oprac. Juliusz Bernard, „Książka i Czytelnik” 1988, nr. 3-4, s. 4.

[14] Tadeusz Mikulski w Paryżu, oprac. Juliusz Bernard, „Książka i Czytelnik” 1988, nr. 3-4, s.10.

[15] Tadeusz Mikulski w Paryżu, oprac. Juliusz Bernard, „Książka i Czytelnik” 1988, nr. 3-4, s. 8.

[16] Tadeusz Mikulski w Paryżu, oprac. Juliusz Bernard, „Książka i Czytelnik” 1988, nr. 3-4, s. 17.

[17] Tadeusz Mikulski w Paryżu, oprac. Juliusz Bernard, „Książka i Czytelnik” 1988, nr. 3-4, s. 21.

[18] J.W. Gomulicki, Oświecony (wspomnienie o Tadeuszu Mikulskim), [w:] T. Mikulski, W kręgu oświeconych. Studia, szkice, recenzje, notatki, Warszawa 1960, s. 10.

[19] T. Mikulski, Szkic autobiografii naukowej, „Pamiętnik Literacki” 1959, z. 3/4, s. 4.

[20] J. Pelc, Wizerunki i wspomnienia: materiały do dziejów semiotyki, Warszawa 1994, s. 25.

[21] T. Borowski, Profesorowie i studenci, [w:] idem, Utwory zebrane w 5 tomach, t. 2 Proza 1945-1947, Warszawa 1954, s. 241.

[22] A. Kawecka-Gryczowa, W Bibliotece Narodowej, „Pamiętnik Literacki” 1959, z. 3/4, s. 41.

[23] J.W. Gomulicki, Oświecony (wspomnienie o Tadeuszu Mikulskim), [w:] T. Mikulski, W kręgu oświeconych. Studia, szkice, recenzje, notatki, Warszawa 1960, s. 12.

[24] J. Pelc, Wizerunki i wspomnienia: materiały do dziejów semiotyki, Warszawa 1994, s. 26.

[25] Być może z tego filmu albo z osobnego zdjęcia reprodukuje podobne ujęcie na s. 212 książki Powstanie warszawskie 1944 jej autor Władysław Jewsiewicki. Jest to również zdjęcie przy kuchni polowej z podpisem: „Pracownik BIP-u, doc[!] dr Tadeusz Mikulski, polonista, po wojnie prof. Uniwersytetu Wrocławskiego. Fot NN”. Za: M. Klimowicz, Tadeusz Mikulski – uczony i humanista czasów zamętu (17.01.1909-26.08.1958), [w:] Księga wspomnień. O zmarłych pracownikach powojennej polonistyki wrocławskiej, red. M. Ursel, Wrocław 2002, s.11.

[26] J.W. Gomulicki, Oświecony (wspomnienie o Tadeuszu Mikulskim), [w:] T. Mikulski, W kręgu oświeconych. Studia, szkice, recenzje, notatki, Warszawa 1960, s. 13.

[27] T. Mikulski, Kurdesze Leona Schillera, [w:] idem, W kręgu oświeconych, Warszawa 1960, s. 243.

[28] J.W. Gomulicki, Oświecony (wspomnienie o Tadeuszu Mikulskim), [w:] T. Mikulski, W kręgu oświeconych. Studia, szkice, recenzje, notatki, Warszawa 1960, s. 14-15.

[29] T. Mikulski, Spotkania wrocławskie, wyd. 2 przejrzane i poszerzone, Kraków 1954, s. I (z przedmowy).

[30] T. Mikulski, Pierwszy dzień Wrocławia, [w:] W odzyskanym domu, red. B. Butryńczuk i Z. Kubikowski, Wrocław 1956, s. 9.

[31] T. Mikulski, Pierwszy dzień Wrocławia, [w:] W odzyskanym domu, red. B. Butryńczuk i Z. Kubikowski, Wrocław 1956, s. 9.

[32] T. Mikulski, Początek drogi, [w:] W odzyskanym domu, red. B. Butryńczuk i Z. Kubikowski, Wrocław 1956, s. 10.

[33] T. Mikulski, Początek drogi, [w:] W odzyskanym domu, red. B. Butryńczuk i Z. Kubikowski, Wrocław 1956, s. 10.

[34] Veniam legendi (łac.) – prawo do prowadzenia wykładów przez niesamodzielnych pracowników naukowych ze stopniem doktora lub ewentualnie z tytułem zawodowym magistra.

[35] Cyt. za: W. Dybalska, Na drugim piętrze, dzwonek na prawo, [w:] eadem, Taki zwyczajny, Wrocław 2005, s. 43.

[36] J. Bernard, Tadeusz Mikulski i „Zeszyty Wrocławskie” 1947-1952, „Książka i Czytelnik” 1989, nr 2-3, s. 26.

[37] C. Hernas, Uliczka Tadeusza Mikulskiego, „Rocznik Wrocławski” t. 2, Wrocław 1958 (1959), s. 5.

[38] W. Biełowicz, Stare i nowe anegdoty wrocławskie, Wrocław 1985, s. 13; T. Chabło, Mikuła, „Książka i Czytelnik” 1989, nr 1, s. 52.

[39] T. Mikulski, Z doświadczeń Koła Polonistów Uniwersytetu im. Bolesława Bieruta, „Życie Szkoły Wyższej” 1954, nr 1, s. 41-48.

[40] J.W. Gomulicki, Oświecony (wspomnienie o Tadeuszu Mikulskim), [w:] T. Mikulski, W kręgu oświeconych. Studia, szkice, recenzje, notatki, Warszawa 1960, s. 16.

[41] C. Hernas, Po dwudziestu latach, „Książka i Czytelnik” 1981, nr 1, s. 27.

[42] A. Kowalska, Figle pamięci, Warszawa 1963, s. 26-27.

[43] Z. Antkowiak, Minęło trzydzieści lat, „Kalendarz Wrocławski” 1986, Wrocław 1985, s. 196.

[44] T. Mikulski, Temat Wrocław. Szkice śląskie, wyd. 2, Wrocław 1975, s. 384.

[45] Pomnik Fredry we Wrocławiu, „Słowo Polskie” 1956, nr 33, s.1.

[46] M. Markowski, Odsłonięcie pomnika Fredry. (Autor „Zemsty” w roli jedynaka?), „Słowo Polskie” 1956, nr 169, s.1, 2.

[47] C. Hernas, Profesor, „Pamiętnik Literacki” 1959, R. 50, z. 3\4, s. 54.

[48] C. Hernas, Uliczka Tadeusza Mikulskiego, „Rocznik Wrocławski” t. 2, Wrocław 1958 (1959), s. 6.

[49] R. Kaleta, Mistrz, który nie bał się swoich uczniów. O Tadeuszu Mikulskim i jego szkole Oświecenia, „Książka i Czytelnik” 1981, nr 1, s. 13.

[50] C. Hernas, Uliczka Tadeusza Mikulskiego, „Rocznik Wrocławski” t. 2, Wrocław 1958 (1959), s. 51.

[51] Cyt. za: J. Trzynadlowski, Tadeusz Mikulski a Wydawnictwo Ossolineum, [w:] Ze Skarbca Kultury 1960, nr 1; T. Chabło, Mikuła, „Książka i Czytelnik” 1989, nr 1, s. 51.

[52] M. Klimowicz, Tadeusz Mikulski – uczony i humanista czasów zamętu, [w:] Księga wspomnień. O zmarłych pracownikach powojennej polonistyki wrocławskiej, red. M. Ursel, Wrocław 2002, s. 15.

[53] A. Kowalska, Figle pamięci, Warszawa 1963, s. 28.

[54] „Grzegorz miły” to Grzegorz Łyszkiewicz, prezydent starej Warszawy, Anulka – jego żona. Wyjaśnienie za T. Mikulskim, Kurdesze Leona Schillera, [w:] T. Mikulski, W kręgu oświeconych. Studia, szkice, recenzje, notatki, Warszawa 1960, s. 244.

[55] T. Mikulski, Kurdesze Leona Schillera, [w:] idem, W kręgu oświeconych. Studia, szkice, recenzje, notatki, Warszawa 1960, s. 244.

[56] X.B.W. – kryptonim Ignacego Krasickiego (Xiążę Biskup Warmiński).

[57] J.W. Gomulicki, Oświecony (wspomnienie o Tadeuszu Mikulskim), [w:] T. Mikulski, W kręgu oświeconych. Studia, szkice, recenzje, notatki, Warszawa 1960, s. 18.

[58] Autorem listu był Tadeusz Mikulski, który przyjął pseudonim zaczerpnięty z komedii Franciszka Bohomolca Figlacki, polityk teraźniejszej mody, Figlacki, kawaler z księżyca. „Monitor” – grupa seminaryjna, którą tworzyli studenci zajmujący się „Monitorem”, najważniejszym w XVIII wieku polskim czasopismem.

[59] Z listów Marii Dąbrowskiej i Tadeusza Mikulskiego, oprac. Zofia Mikulska, „Przegląd Humanistyczny” 1973, nr 4, s. 123.

[60] Z listów Marii Dąbrowskiej i Tadeusza Mikulskiego, oprac. Zofia Mikulska, „Przegląd Humanistyczny” 1973, nr 4, s. 125.

[61] Z ostatnich listów Tadeusza Mikulskiego, oprac. Teresa Chabło, „Książka i Czytelnik” 1990, 1-2, s. 34.

[62] R. Kaleta, Mistrz, który nie bał się swoich uczniów. O Tadeuszu Mikulskim i jego szkole Oświecenia, „Książka i Czytelnik” 1981, nr 1, s. 13.

[63] A. Augustyn, Wrocław jest magią podszyty, „Gazeta Wyborcza” z 16.03.2010. Dodatek, s. 14.

[64] J.W. Gomulicki, Oświecony (wspomnienie o Tadeuszu Mikulskim), [w:] T. Mikulski, W kręgu oświeconych. Studia, szkice, recenzje, notatki, Warszawa 1960, s. 20.

[65] C. Hernas, Kamień wielki u bram, „Odra” 1970, nr 5, s. 47.

[66] T. Mikulski, Temat Wrocław. Szkice śląskie, wyd. 2, Wrocław 1975, s. 381-382; „Odra” 1949, nr 2, s. 3.

[67] R. Kapuściński, Skąd pochodzimy? Kim jesteśmy?, „Odra” 2002, nr 1, s. 8-10.

[68] Z. Świdwińska, Garść fiołków, „Twórczość” 1959, nr 1, s. 159.

[69] Z. Świdwińska, Garść fiołków, „Twórczość” 1959, nr 1, s. 159.

BIBLIOGRAFIA PODMIOTOWO-PRZEDMIOTOWA

Opracowanie:

Teresa Chabło i Katarzyna Zborowska

Literatura dotycząca życia i twórczości

Tadeusza Mikulskiego

(wybór)

1. (a). Biblioteka uczciła pamięć swego patrona. Wieczór Wrocławia 1973, nr 201, s. 4

2. (ada). W hołdzie prof. Mikulskiemu. Gazeta Robotnicza 1973, nr 203, s. 7

3. Antkowiak, Zygmunt. Tadeusz Mikulski (1909-1958).W: Antkowiak, Zygmunt. Patroni ulic Wrocławia. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1982, s. 176-180

4. Bernard, Juliusz. Rozwój Biblioteki Miejskiej we Wrocławiu w latach 1945-1954. Wrocław: Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna, 1985, s. 7, 11, 65, 72

5. Bernard, Juliusz. Tadeusz Mikulski i „Zeszyty Wrocławskie”. Książka i Czytelnik 1989, nr 2-3, s. 20-26

6. Bernard, Juliusz. Trwałe fakty upamiętniające życie, twórczość i pracę dla nauki wrocławskiej prof. Tadeusza Mikulskiego. Książka i Czytelnik 1989, nr 4, s. 35-40

7. Borowski, Tadeusz. Profesorowie i studenci. Wspomnienia o studiach konspiracyjnych na Uniwersytecie Warszawskim. W: Pewien żołnierz. Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza „Płomienie”, 1947 s. 31-39, przedruk: Borowski, Tadeusz. Utwory zebrane w 5 tomach. T. 2. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1954, s. 239, 241-242

8. Chabło, Teresa. „Mikuła”. Książka i Czytelnik 1989, nr 1, s. 49-53

9. Chabło, Teresa / Sokołowska-Szczepaniec, Alina. Tadeusz Mikulski. Bibliografia za lata 1975-1993. Wrocław: Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna, 1995, s. 40

10. Choroś, Alicja. Prywatny księgozbiór Tadeusza Mikulskiego w zbiorach Biblioteki Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego. Czasopismo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich 1999, z. 10, s. 169-184

11. Choroś, Alicja. Dedykacje rękopiśmienne w księgozbiorze Tadeusza Mikulskiego w Bibliotece Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego. Czasopismo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich 2000, z. 10, s. 2003-216

12. Dybalska, Wanda. Na drugim piętrze, dzwonek na prawo. W: Dybalska, Wanda. Taki zwyczajny. O profesorach Uniwersytetu Wrocławskiego. Wrocław: Oficyna Wydawnicza Atut – Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe, 2005, s. 33-51

13. (e). W 15 rocznicę śmierci prof. Mikulskiego. Słowo Polskie 1973, nr 203, s. 4

14. Frąckiewicz, Zofia. Tadeusz Mikulski, wybitny znawca Oświecenia. Wśród laureatów nagród państwowych. Słowo Polskie 1955, nr 200, s. 4

15. Gierowski, Józef. Tadeusz Mikulski. Sobótka 1958, nr 3, s. 361-364

16. Granice i pogranicza : próby podziału literatury polskiej na okresy : antologia. Wybór i oprac. Janusz Kapuścik, Wojciech Podgórski. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1983, s. 27

17. Hernas, Czesław. Profesor. Pamiętnik Literacki 1959, z. 3/4, s. 49-55

18. Hernas, Czesław. Po dwudziestu latach. Annales Silesia 1981, Vol. 10, s. 91-96 ; Książka i Czytelnik 1981, nr 1, s. 21-29

19. Hernas, Czesław. Tadeusz Mikulski. Pomosty 1996, R. 1, s. 113-115

20. Januszewski, Bernard Woodrow. Społeczna i kulturalna działalność Towarzystwa Miłośników Wrocławia 1956-1976. Rocznik Wrocławski 1980, T. XIX, s. 196-206

21. Kaleta, Roman. Mistrz, który nie bał się swoich uczniów. O Tadeuszu Mikulskim i jego szkole Oświecenia. Annales Silesiae 1981, Vol. 10, s. 105-115. Książka i Czytelnik 1981, nr 1, s. 4-20

22. Kawecka-Gryczowa, Alodia. W Bibliotece Narodowej. Pamiętnik Literacki 1959, z. 3/4, s. 41-48

23. Klimowicz, Mieczysław. Tadeusza Mikulskiego droga do monografii XBW. Annales Silesiae 1981, vol. 10, s. 97-103

24. Klimowicz, Mieczysław. Tadeusz Mikulski. Migawki z życia i dzieła. Odra 2002, nr 10, s. 38-41

25. Klimowicz, Mieczysław. Tadeusz Mikulski – uczony i humanista czasów zamętu (17.01.1909-26.08.1958). W: Księga wspomnień. O zmarłych pracownikach powojennej polonistyki wrocławskiej. Red. Marian Ursel. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2002, s. 225

26. Konopińska, Joanna. Tamten wrocławski rok 1945-1946 : dziennik. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie 1987, s. 156

27. Konopińska, Joanna. We Wrocławiu jest mój dom : dziennik z lat 1946-1948. Wrocław: Dolnośląskie Pismo Katolickie „Nowe Życie” 1991, s. 52-53

28. Libera, Zbigniew. Tadeusz Mikulski jako badacz polskiego Oświecenia. Przegląd Humanistyczny 1958, nr 5, s. 147-155

29. Matuszewska, Przemysława. Roman Sobol (4 VII 1926 – 23 IV 1982). Acta Universitatis Wratislaviensis. Prace Literackie 1986, nr 25, s. 149-152

30. Matuszewska, Przemysława. O stylu prozy naukowej Tadeusza Mikulskiego. Acta Universitatis Wratislaviensis. Prace Literackie 1991, nr 31, s. 39-46

31. Mikulska, Zofia. Śladami Tadeusza Mikulskiego (1909-1958). W: Księga pamiątkowa 400-lecia Toruńskiego Gimnazjum Akademickiego. T. 3. Red. Zbigniew Zdrójkowski. Toruń: Komitet Obchodu 400-lecia Toruńskiego Gimnazjum Akademickiego, 1974, s. 51-68

32. Mikulska, Zofia. Tadeusz Mikulski 1909-1958 : bibliografia. Wrocław: Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna im. Tadeusza Mikulskiego, 1978, s. 87

33. Mikulska, Zofia. Bibliografia prac Tadeusza Mikulskiego za lata 1925-1976. W: Księga wspomnień. O zmarłych pracownikach powojennej polonistyki wrocławskiej. Red. Marian Ursel. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2002, s. 22-50

34. Mikulski Tadeusz. W: Polscy pisarze współcześni : informator 1944-1974. Oprac. Lesław M. Bartelski. Wyd. 3 nowe, poszerz. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1977, s. 229

35. [Mikulski Tadeusz]. W: Chamot, Bolesław. Z historii wrocławskiej polonistyki uniwersyteckiej (1945-1975). Acta Universitatis Wratislaviensis. Prace Literackie 1976, nr 18, s. 143-145

36. [Nadanie imienia Tadeusza Mikulskiego Szkole Podstawowej nr 16 we Wrocławiu]. W: Towarzyska Kronika Kulturalna. Wiadomości 1975, nr 26, s. 13

37. Portret pisarza: Tadeusz Mikulski [audycja radiowa]. Warszawa, Polskie Radio program 4, [wyemitowano 2 kwietnia 1977]

38. Raszewski, Zbigniew. Sekret Mikulskiego. Zeszyty Literackie 1995, nr 3, s. 83-94

39. Roszkowska, Wanda. O profesorze T. Mikulskim (1909-1958) w 30-lecie śmierci. Nowe Życie 1988, nr 26, s. 8-9

40. Sesja naukowa poświęcona pamięci Tadeusza Mikulskiego, [Wrocław 28 X 1978]. Bibliotekarz 1979, nr 1, s. 26

41. Sobol, Roman. Tadeusz Mikulski. W: Uczeni wrocławscy 1945-1979. Red. tomu Jan Trzynadlowski. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1980, s. 15-18

42. Sokołowska-Szczepaniec, Alina / Chabło, Teresa. Tadeusz Mikulski. Bibliografia za lata 1975-2004. W: Mikulski, Tadeusz. Pisma wybrane. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2005, s. 323-349

43. Szczepaniec, Józef. Tadeusz Mikulski w Bibliotece Ossolineum. Ze Skarbca Kultury 1960, nr 1/2, s. 17-26

44. Szczepaniec, Józef. Tadeusz Mikulski. W: Portrety ossolińskie. Antologia wspomnień. Oprac. Eugeniusz Adamczak. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1992, s. 257-265

45. Tadeusz Mikulski. W: Czy wiesz kto to jest? Red. Sławomir Łoza. Warszawa: Wydawnictwo Głównej Księgarni Wojskowej, 1938, s. 488

46. Tadeusz Mikulski : prof. Uniwersytetu Wrocł. laureat nagrody liter. Wrocławia. Gazeta Robotnicza 1949, nr 271, s. 7

47. Tyszkowska, Krystyna. Dzieło Tadeusza Mikulskiego. W dziesiątą rocznicę śmierci. Gazeta Robotnicza 1968, nr 202, s. 2

48. Wyka, Kazimierz. O Tadeuszu Mikulskim. W: Wyka, Kazimierz. Odeszli. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1983, s. 100-104

49. Wyka, Kazimierz. O postępowaniu naukowym Tadeusza Mikulskiego. W: Wyka, Kazimierz. Odeszli. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1983, s. 105-123

50. Zakrzewski, Bogdan. Śląska pracownia Tadeusza Mikulskiego. Pamiętnik Literacki 1959, z. 3/4, s. 27-40

51. Zakrzewski, Bogdan. Literackie pasje profesora. Odra 1977, nr. 4, s. 51-53

52. Żeligowski, Henryk. Szkice do portretu Tadeusza Mikulskiego. Książka i Czytelnik 1994, nr 2, s. 5-11

Twórczość Tadeusza Mikulskiego

(wybór)

1. Mikulski, Tadeusz. Adam Czahrowski z Czahrowa : portret literacki. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 1947

2. Mikulski, Tadeusz. Akt horodelski (Jego poglądy wobec dnia dzisiejszego i jego historia). Pochodnia 1925, nr 23, s. 1-2, nr 24, s. 1 podpis: Jagmin

3. Mikulski, Tadeusz. Czyn Żeromskiego. Pochodnia 1925, nr 32, s. 1-2, podpis: Jagmin

4. Mikulski, Tadeusz. Dni kultury we Wrocławiu. Przegląd Zachodni 1964, nr 6, s. 581-584

5. Mikulski, Tadeusz. Dwoje ludzi. Gazeta Warszawska 1929, nr 13, podpis: E.P.

6. Mikulski, Tadeusz. Dzwony. Pochodnia 1925, nr 8, s. 3 podpis: Jagmin

7. Mikulski, Tadeusz. Franciszek Karpiński w Lubeku : niewydana karta pamiętników poety. Wrocław: Wrocławska Drukarnia Naukowa, 1960, przedruk: Mikulski, Tadeusz. Miniatury krytyczne. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1976

8. Mikulski, Tadeusz. Gdybym ino ja miał. Pochodnia 1926, nr 15, s. 4

9. Mikulski, Tadeusz. Kraszewski na szlakach Reja. Myśl Narodowa 1934, nr 7, s. 91, podpis: E.P., przedruk: Mikulski, Tadeusz. Rzeczy staropolskie. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1964

10. Mikulski, Tadeusz. Kurdesz nad kurdeszami : zagadnienie tekstu i autorstwa. Pamiętnik Literacki 1959, z. 1, s. 1-49, przedruk: Mikulski, Tadeusz. W kręgu oświeconych : studia, szkice, recenzje, notatki. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1960

11. Mikulski, Tadeusz. Lata wrocławskie Kasprowicza. Odra 1946, nr 45/46, s. 1-2, przedruk: Mikulski, Tadeusz. Uniwersytet Kasprowicza. W: Mikulski, Tadeusz. Spotkania wrocławskie. Wrocław, Warszawa: Książnica Atlas, 1950; Mikulski, Tadeusz. Spotkania wrocławskie. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1954; Mikulski, Tadeusz. Spotkania wrocławskie. Katowice: Wydawnictwo Śląsk, 1966

12. Mikulski, Tadeusz. Maria Dąbrowska we Wrocławiu. Pionier 1946, nr 44, s. 3, przedruk: Mikulski, Tadeusz. Temat Wrocław : szkice śląskie. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1961, Mikulski, Tadeusz. Temat Wrocław : szkice śląskie. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1975

13. Mikulski, Tadeusz. Miniatury krytyczne. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1976

14. Mikulski, Tadeusz. Mości Panie Monitor. W: Ze starych szuflad. Wrocław [etc.]: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1955, przedruk: Mikulski, Tadeusz. Miniatury krytyczne. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1976, podpis: Figlacki

15. Mikulski, Tadeusz. Mości Panie Monitor!. W: Mikulski, Tadeusz. Ze starych szuflad : pamiątka obchodu dwudziestopięciolecia pracy naukowej prof. Tadeusza Mikulskiego wznowiona w stulecie Jego urodzin. Oprac. Jacek Czarnik. Wrocław: Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich. Oddział Wrocław: Dolnośląska Biblioteka Publiczna, 2009

16. Mikulski, Tadeusz. Na setny „czwartek literacki” we Wrocławiu. Ekran Tygodnia 1948, nr 6, przedruk: Mikulski, Tadeusz. Temat Wrocław : szkice śląskie. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1961, Mikulski, Tadeusz. Temat Wrocław : szkice śląskie. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1975

17. Mikulski, Tadeusz. Nad tekstami Kniaźnina. I. Wrocław: Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, 1947

18. Mikulski, Tadeusz. Napisy na drzwiach. Z motywów pasterskiej sielanki. Ziemia 1928, nr 18, s. 290-293, przedruk: Mikulski, Tadeusz. Rzeczy staropolskie. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1964

19. Mikulski, Tadeusz. Narodziny Biblioteki imienia Ossolińskich. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1956, przedruk: Mikulski, Tadeusz. Miniatury krytyczne. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1976

20. Mikulski, Tadeusz. O grób dla Władysława Nehringa. Zwierciadło 1950, nr 6, przedruk: Mikulski, Tadeusz. Temat Wrocław : szkice śląskie. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1961, Mikulski, Tadeusz. Temat Wrocław : szkice śląskie. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1975

21. Mikulski, Tadeusz. Pieśń ludowa o Toruniu. Toruń: nakł. Towarzystwa Naukowego, 1934

22. Mikulski, Tadeusz. Pisma wybrane. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2005

23. Mikulski, Tadeusz. Pochwała mowy żołnierskiej. Podchorążak 1932, nr 5, s. 22-23, nr 6, 19-20

24. Mikulski, Tadeusz. Pod Złotą Gęsią. Śląsk 1946, nr 1, s. 13-15, przedruk: Mikulski, Tadeusz. Spotkania wrocławskie. Wrocław, Warszawa: Książnica Atlas, 1950; Mikulski, Tadeusz. Spotkania wrocławskie. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1954; Mikulski, Tadeusz. Spotkania wrocławskie. Katowice: Wydawnictwo Śląsk, 1966

25. Mikulski, Tadeusz. Przed odlotem. Pochodnia 1925, nr 31, s. 2

26. Mikulski, Tadeusz. Ród Zoilów. Rzecz z dziejów staropolskiej krytyki literackiej. Prace Historyczno-Literackie 1933, nr 42

27. Mikulski, Tadeusz. Rzeczy staropolskie. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1964

28. Mikulski, Tadeusz. Spotkania wrocławskie. Wrocław, Warszawa: Książnica Atlas, 1950

29. Mikulski, Tadeusz. Spotkania wrocławskie. Wyd. 2, przejrz. i poszerz. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1954

30. Mikulski, Tadeusz. Spotkania wrocławskie. Wyd. 3. Katowice: Wydawnictwo Śląsk, 1966

31. Mikulski, Tadeusz. Studia nad Oświeceniem w Polsce w latach 1945-1955. W: Beogradski Medunarodni Slavisticki Sastanak (15-21 IX 1955). Beograd 1957, s. 327-335

32. Mikulski, Tadeusz. „Świętoszek” i „Nowy Świętoszek”. Scena Wrocławska 1950, nr 2, s. 7-9, Mikulski, Tadeusz. Temat Wrocław : szkice śląskie. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1961, Mikulski, Tadeusz. Temat Wrocław : szkice śląskie. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1975

33. Mikulski, Tadeusz. Temat Wrocław : szkice śląskie. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1961

34. Mikulski, Tadeusz. Temat Wrocław : szkice śląskie. Wyd. 2. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1975

35. Mikulski, Tadeusz. W kręgu oświeconych : studia, szkice, recenzje, notatki. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1960

36. Mikulski, Tadeusz. Wiersz Kasprowicza o rynku wrocławskim (Na targu). Ekran Tygodnia 1948, nr 30, przedruk: Mikulski, Tadeusz. Temat Wrocław : szkice śląskie. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1961, Mikulski, Tadeusz. Temat Wrocław : szkice śląskie. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1975

37. Mikulski, Tadeusz. Z dawnego Wilna. Gazeta Warszawska 1930, nr 79, podpis: T.M.

38. Mikulski, Tadeusz. Z ostatnich listów Tadeusza Mikulskiego (do Marii Kasprowiczowej i Piotra Bańkowskiego). Przegląd Humanistyczny 1968, nr 4, s. 141-144

39. Mikulski, Tadeusz. Z paryskich listów Tadeusza Mikulskiego (do: Ludwika Bernackiego, Zygmunta Mocarskiego, Ignacego Chrzanowskiego). W trzecią rocznicę śmierci. Przegląd Humanistyczny 1961, nr 6, s. 103-112

40. Mikulski, Tadeusz. Ze studiów nad Oświeceniem : zagadnienia i fakty. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1956

Materiały dotyczące Tadeusza Mikulskiego

w zbiorach Dokumentów Życia Społecznego

Dolnośląskiej Biblioteki Publicznej im. T. Mikulskiego we Wrocławiu

Spis sporządziła Teresa Chabło

Korespondencja

1. Kartka pocztowa Tadeusza i Zofii Mikulskich do Jana Mikulskiego.

Berlin 10 IX [19]37

Rękopis, własnoręczne podpisy

2. Kartki pocztowe i listy Tadeusza i Zofii Mikulskich do Jana Mikulskiego.

Paryż, wrzesień 1937 – czerwiec 1939 (3 egz.)

Rękopisy, własnoręczne podpisy

3. Kartki pocztowe Tadeusza Mikulskiego do Jana Mikulskiego.

Payż, wrzesień 1937 – listopad 1938 (3 egz.)

Rękopisy, własnoręczne podpisy

4. Kartki pocztowe i listy Tadeusza i Zofii Mikulskich do Jana i Marii Mikulskich.

Paryż, październik 1937 – czerwiec 1939 (16 egz.)

Rękopisy i maszynopisy, własnoręczne podpisy

5. Kartka pocztowa Tadeusza i Zofii Mikulskich do Jana i Marii Mikulskich.

Rouen, 30 XII [19]37

Rękopis, własnoręczny podpis Tadeusza Mikulskiego

6. Kartka pocztowa Tadeusza i Zofii Mikulskich do Jana Mikulskiego.

Turenia, 19 IV [19]38

Rękopis, własnoręczne podpisy

7. Listy Tadeusza Mikulskiego do Jana i Marii Mikulskich.

Paryż, maj 1938 – lipiec 1938 (2 egz.)

Rękopis i maszynopis, własnoręczne podpisy

8. List Zofii Mikulskiej do Jana i Marii Mikulskich.

Senlis, 27 VII [19]38

Rękopis, własnoręczny podpis

9. Kartka pocztowa Tadeusza i Zofii Mikulskich do Jana Mikulskiego.

Senlis, 19 VIII [19]38

Rękopis, własnoręczne podpisy

10. List Tadeusza Mikulskiego do Jana i Marii Mikulskich.

[Paryż], 29 IV [19]39

Maszynopis, własnoręczny dopisek

11. List Tadeusza Mikulskiego do Zofii Peche.

Oflag II D, Gr.-Born, 8 XI 1944

Rękopis, własnoręczny podpis

12. List Karola Estreichera do Tadeusza Mikulskiego.

23 I 1951 r.

Kserokopia

13. List Stanisława Herbsta do Tadeusza Mikulskiego.

18 IV 1952

Kserokopia

14. Kartka pocztowa Kazimiery Iłłakowiczówny do Tadeusza Mikulskiego.

6 II [19]54

Kserokopia

15. List Czesława Hernasa do Tadeusza Mikulskiego.

28 [X 1954]

Kserokopia

16. Kartka pocztowa Tadeusza Mikulskiego do Przemysławy Matuszewskiej.

Bruksela, 13 XII 1955

Fotokopia, rękopis

17. Kartka pocztowa Władysława Floryana do Tadeusza i Zofii Mikulskich.

23 VII [19]56

Kserokopia

18. List Tadeusza Mikulskiego do Andrzeja Kempy.

6 lutego 1958

Maszynopis, własnoręczny podpis i dopisek

19. Kartka pocztowa Tadeusza Mikulskiego do Jana Mikulskiego.

Nałęczów, 8 VI [19]58 (8.6.58)

Maszynopis, własnoręczny podpis

20. Kartka pocztowa Tadeusza i Zofii Mikulskich do Jana Mikulskiego.

Nałęczów, 19 VI [19]58 (19.6.58)

Maszynopis, własnoręczne podpisy

21. Kartka pocztowa Witolda Doroszewskiego do Tadeusza Mikulskiego.

[bez daty]

Kserokopia

22. Listy Zofii Mikulskiej do dyrekcji Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej.

czerwiec 1966 – wrzesień 1975 (2 egz.)

Rękopisy, fotokopie

23. Listy Zofii Mikulskiego do Ryszarda Zawadzkiego.

maj [19]66 – maj [19]67 (4 egz.)

Rękopis, maszynopis, własnoręczne podpisy

24. Listy i kartka Zofii Mikulskiego do Danuty Hannytkiewicz.

lipiec [19]74 – wrzesień [19]75 (3 egz.)

Rękopisy, własnoręczne podpisy

25. List Juliusza Bernarda do Jana Mikulskiego.

1987-06-03

Maszynopis, własnoręczny podpis

26. List Jana Mikulskiego do Juliusza Bernarda.

8 VII 1987

Rękopis, własnoręczny podpis

27. List Jana Mikulskiego do Juliusza Bernarda.

4 X 1988

Rękopis, własnoręczny podpis

Dokumenty dotyczące rodu Mikulskich

1. Kopia postanowienia o rodowitości szlacheckiej familii Mikulskich roku 1824 miesiąca września 16 dnia.

Kserokopia

2. Wywód familii [wyrazy nieczytelne] Mikulskich roku 1824 miesiąca września 16 dnia.

Kserokopia

Materiały związane z nadaniem imienia

Wojewódzkiej i Miejskiej Bibliotece publicznej we Wrocławiu

Materiały zgromadzone w teczce, która zawiera m. in. pisma urzędowe wymieniane między WiMBP a instytucjami zwierzchnimi oraz Zofią Mikulską. Dokumenty te są oryginałami, kopiami bądź odpisami lub odbitkami fotograficznymi. W teczce są również: lista zgromadzonych na uroczystość gości, telegramy, zaproszenia, scenariusz wystawy zatytułowanej „Tadeusz Mikulski 1909-1958”, zdjęcia oraz wykaz 21 książek darowanych bibliotece przez Zofię Mikulską – zainwentaryzowanych w księdze inwentarzowej WiMBP pod numerami 53254-53274 (nowe sygnatury 100240387-100240407). Teczka zawiera 24 dokumenty.

Nagrania dźwiękowe

1. Listy do brata (o prof. Tadeuszu Mikulskim). Oprac. i przedstawił Juliusz Bernard, 1988.

Kaseta z nagraną audycją radiową oraz maszynopis nagrania

2. Nauka bliżej życia. Tadeusz Mikulski egzaminujący studentów.

Taśma wideo z fragmentem filmu. Komentarz bez dźwięku orygin. F. 273.

3. Profesor. Przez stulecia. Magazyn historyczny. Telewizja Wrocław, 1991.

Aut. audycji Iwona Michalczyk

Kaseta video E1 80 HG

4. Sesja poświęcona twórczości naukowej Tadeusza Mikulskiego, 28.10.1978.

Nagranie dźwiękowe referatów prof. prof. Czesława Hernasa, Mieczysława Klimowicza, Romana kalety, Romana Sobola

Taśma szpulowa

5. [Sześćdziesiąt trzy] 63 dni [Tadeusz Mikulski w Powstaniu Warszawskim.

Taśma filmowa. U 11906 p (4573)

Materiały z sesji naukowych

poświęconych Tadeuszowi Mikulskiemu

1. Materiały z sesji poświęconej 20. rocznicy śmierci Tadeusza Mikulskiego, zorganizowanej w Wojewódzkiej i Miejskiej Bibliotece Publicznej we Wrocławiu, 28 października 1978 r.

Teczka zawiera: kopie pism wydanych przez WiMBP do instytucji i osób biorących czynny udział w sesji, zaproszenia, telegramy

12 egz.

2. Materiały z sesji poświęconej 30. rocznicy śmierci Tadeusza Mikulskiego zorganizowanej przez Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego, Pracownię Literatury Oświecana IBL PAN i Komisji Nauk Filologicznych przy Oddziale PAN we Wrocławiu, 20-22 X 1988 r.

Teczka zawiera m. in. program sesji, maszynopisy referatów, zaproszenie, wycinki prasowe

7 egz.

Fotografie

1. Serwisy fotograficzne dotyczące Tadeusza Mikulskiego, m. in. zdjęcia rodzinne, zdjęcia przedstawiające życie naukowe i zawodowe.

Oryginały i fotokopie

2. Zdjęcia Tadeusza Mikulskiego z obozu jenieckiego – 1944, i po wyjściu z obozu – 1945.

Płyta CD-R

3. Fotografie z pogrzebu Tadeusza Mikulskiego – sierpień 1958.

Oryginały i fotografie

4. Obchody rocznic śmierci Tadeusza Mikulskiego na cmentarzu przy ul. O. Bujwida: 15. rocznica – 26 VIII 1973 i 20. rocznica – 26 VIII 1978.

Oryginały i fotokopie

5. Obchody 100. rocznicy urodzin – 17 I 2009, na cmentarzu przy ul. O. Bujwida.

Płyta CD-R

6. Uroczystość nadania im. T. Mikulskiego Szkole Podstawowej nr 16 we Wrocławiu.

Oryginały i fotokopie

Ekslibrisy

1. EXLIBRIS Tadeusza Mikulskiego. Wacław Waśkowski, 1941, P1.

90 x 65 mm

2. EXLIBRIS WiMBP im. Tadeusza Mikulskiego we Wrocławiu. Zygmunt Waśkowski, 1972, (też P1).

75 x 57 mm

3. Tadeusz Mikulski 1909-1958. Exlibris Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej we Wrocławiu. Jan R. Kłossowicz, 1978, P7.

100 x 80 mm

Materiały różne

1. Notatka Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego adresowana do prof. Tadeusza Mikulskiego.

8 III [19]48

Kserokopia

2. Pismo Tadeusza Mikulskiego skierowane do organizatorów Roku Mickiewiczowskiego we Wrocławiu z 20 I 1956, informujące o odczytach wygłoszonych w Belgii w grudniu 1955 r.

Maszynopis z własnoręcznym podpisem

3. Ze starych szuflad. Antologia jubileuszowa, przygotowana do druku przez Spółdzielnię Wydawniczą „Tadeumlaudamus” i ofiarowana Tadeuszowi Mikulskiemu z okazji dwudziestopięciolecia jego pracy naukowej. Wrocław 1955.

Fotokopia

4. Mikulski Tadeusz, Franciszek Karpiński w Lubeku. Niewydana karta kamiętników poety, Wrocław MDCCCCLX.

Fotokopia

5. Mikulska Zofia, Bibliografia prac Tadeusza Mikulskiego (uzupełniona i na nowo przeredagowana bibliografia z „Pamiętnika Literackiego” 1959 nr 3/4), Wrocław 1975.

Maszynopis. Dołączony list Zofii Mikulskiego do dyrekcji Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki we Wrocławiu, datowany na 25 IX [19]75

6. Materiały Szkoły Podstawowej im. Tadeusza Mikulskiego nr 16 we Wrocławiu (obecnie Gimnazjum nr 16 im. Andrzeja Waligórskiego).

Zdjęcia i własnoręczny list Zofii Mikulskiej do Koła Przyjaciół Patrona Szkoły z 14 III [19]76.

7. Mikulska Zofia, Tadeusz Mikulski 1909-1958: bibliografia. Wrocław 1978, s. 87.

8. Wykład profesora Mikulskiego przerywany przez aktorów i postacie przygodnie odwiedzające Wrocław. Wieczór teatralny oparty na dokumentach i tekstach literackich. Przygot. Zbigniew Kubikowski – tekst, Wiesław Górski – reżyseria. Teatr Polski we Wrocławiu. Premiera: 9 V 1980.

Plakaty, zdjęcia

9. Jubileusz 40-lecia Szkoły Podstawowej nr 16 im. prof. dr. Tadeusza Mikulskiego we Wrocławiu. Wrocław 1985, s. 69.

10. Chabło Teresa, Sokołowska-Szczepaniec Alina, Tadeusz Mikulski: bibliografia za lata 1985-1993. Wrocław 1995, s. 40.

11. Śląska bibliografia prac Tadeusza Mikulskiego. Oprac. Zofia Mikulska.

Maszynopis

12. Materiały dotyczące Tadeusza Mikulskiego pochodzące z Archiwum Uniwersytetu Wrocławskiego sygn. RK-120/akt.

Zdjęcia i akta osobiste

Płyta DVD+R

13. Ze starych szuflad: pamiątka obchodu dwudziestopięciolecia pracy naukowej prof. Tadeusza Mikulskiego, wznowiona w stulecie Jego urodzin. Oprac. Jacek Czarnik. Wrocław 2009.

14. Materiały inne: kopie pism urzędowych wysyłanych przez Wojewódzką i Miejską Bibliotekę Publiczną we Wrocławiu do instytucji i osób prywatnych związanych z Tadeuszem Mikulskim, pismo Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej i Książnicy Miejskiej im. M. Kopernika w Toruniu, dotyczące korespondencji T. Mikulskiego z Zygmuntem Mocarskim, fotografia T. Mikulskiego na płytce CD-R (AUW. 0731 94.2011 Eule), karykatura T. Mikulskiego wykonana przez Andrzeja Willa.

14 egz.